Tazminat Davalarında Zamanaşımı: Hangi Olayda Kaç Yıl?

Tazminat isteme hakkı, doğduğu anda sonsuza kadar kullanılabilen bir hak değildir. Hukuk düzeni zarara uğrayan kişiye belirli bir süre tanır; bu süre içinde talep ileri sürülmezse, karşı taraf zamanaşımını ileri sürdüğünde talep bu gerekçeyle reddedilebilir. Uygulamada karşılaşılan hak kayıplarının önemli bir bölümü, olayın esasına ilişkin bir eksiklikten değil, doğrudan sürenin geçmiş olmasından kaynaklanır.

Bu sürelerin tek bir cetveli yoktur. Aynı olaydan doğan farklı taleplere farklı süreler uygulanabilir; hatta tek bir kaza, aynı anda hem iki yıllık hem çok daha uzun bir sürenin konusu olabilir. Belirleyici olan üç şey vardır: zararın hangi hukuki sebebe dayandırıldığı (haksız fiil mi, sözleşmeye aykırılık mı), uyuşmazlığın hangi yargı koluna ait olduğu (adli yargı mı, idari yargı mı) ve olayın aynı zamanda bir suç oluşturup oluşturmadığı.

Aşağıdaki bölümler olay türüne göre ayrılmıştır; kendi durumunuza en yakın başlıktan okumaya başlayabilirsiniz. Ancak buradaki süreler kural niteliğindedir. Somut olayın özellikleri, tarafların sıfatı ve zararın ortaya çıkış biçimi sonucu değiştirebilir; bu nedenle süreyi tek başına hesaplamak yerine, olayın tarihini ve belgelerini birlikte hukuki değerlendirmeye açmak daha güvenli olabilir.

Zamanaşımı ile hak düşürücü süre aynı şey değildir

Zamanaşımı, kanunda öngörülen süre geçtikten sonra borçlunun bunu ileri sürmesi hâlinde alacağın dava yoluyla istenememesi sonucunu doğuran süredir. Önemli özelliği şudur: hâkim zamanaşımını kendiliğinden dikkate almaz. Bu sürenin dolduğunu, karşı tarafın zamanaşımı def’i (davalının, sürenin geçtiğini ileri sürerek talebin reddini istemesi) yoluyla savunmasında belirtmesi gerekir.

Hak düşürücü süre ise hakkın kendisini sona erdirir ve hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir. Karşı taraf hiçbir şey söylemese bile mahkeme süreyi denetler. Örneğin işe iade talebinde, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması gerekir; bu tür süreler kaçırıldığında telafi imkânı hemen hemen yoktur. İdari yargıda dava açma süreleri de aynı niteliktedir.

Bu ayrım, süre dolduğunda ne yapılabileceğini de belirler: zamanaşımına uğramış bir talep için dava açılması mümkündür, hak düşürücü sürenin geçmesinden sonra ise talebin esası hiç incelenmez.

Haksız fiilden doğan tazminat: iki yıl, on yıl ve uzamış süre

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 72. maddesi uyarınca haksız fiilden (hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar verilmesi) doğan tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın, her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. İki yıllık süre öğrenmeye bağlı olduğu için kişiden kişiye değişir; on yıllık süre ise dış sınırı çizer ve olay tarihinden itibaren işler.

Aynı maddede önemli bir istisna yer alır: tazminat talebi, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü, cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa bu daha uzun süre uygulanır. Uygulamada uzamış zamanaşımı denilen bu kural, tazminat isteyen kişi bakımından çoğu zaman belirleyicidir. Failin ceza mahkemesinde mahkûm edilmiş olması, hatta ceza davasının açılmış olması da şart değildir; fiilin suç oluşturup oluşturmadığı hukuk mahkemesince de değerlendirilebilir.

Trafik kazaları: 2918 sayılı Kanun’un özel düzenlemesi

Motorlu araç kazalarında 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 109. maddesi özel bir düzenleme getirir. Öne çıkan noktalar şunlardır:

• İki yıl / on yıl kuralı: Kazadan doğan zararların tazminine ilişkin talepler, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren iki yıl, her hâlde kaza gününden itibaren on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
• Uzamış süre: Kaza cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa ve ceza kanunu daha uzun bir zamanaşımı öngörüyorsa, o süre tazminat talepleri bakımından da geçerlidir. Yaralanmalı ve ölümlü kazalarda ceza mevzuatındaki dava zamanaşımı süreleri iki yıldan belirgin biçimde uzundur; bu nedenle iki yıl geçmiş olsa da talep hakkının sürüyor olması mümkündür.
• Sigorta şirketine karşı talep: Uzamış zamanaşımı, Yargıtay uygulamasında zorunlu mali sorumluluk sigortacısına yöneltilen taleplerde de dikkate alınmaktadır. Ayrıca aynı Kanun uyarınca, zamanaşımı tazminat yükümlüsüne karşı kesilirse sigortacıya karşı da kesilmiş sayılır.
• Dava öncesi başvuru: Sigorta şirketine karşı dava açılmadan önce sigortacıya yazılı başvuruda bulunulması gerekir. Bu başvuru bir dava şartı olduğundan, yapılmaması hâlinde dava usulden reddedilebilir.

Kazanın ölümle sonuçlandığı hâllerde destekten yoksun kalma tazminatı talep eden yakınlar bakımından süre, kendi zararlarını ve sorumluyu öğrendikleri tarihe göre ayrıca değerlendirilir.

İş kazası ve işçilik alacakları

İş kazasından doğan tazminat talepleri, işverenin iş sözleşmesinden kaynaklanan işçiyi gözetme borcuna aykırılığa dayandığı için, haksız fiilin iki yıllık süresine değil sözleşmeye ilişkin genel zamanaşımına tabi tutulur:

1. İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat: Kural olarak Türk Borçlar Kanunu’nun 146. maddesindeki on yıllık genel zamanaşımı uygulanır.
2. Olay suç oluşturuyorsa: Ceza mevzuatındaki daha uzun dava zamanaşımı süresi burada da gündeme gelebilir.
3. Kıdem ve ihbar tazminatı: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun yürürlüğe girdiği 25.10.2017 tarihinden sonra sona eren iş sözleşmelerinde bu tazminatların zamanaşımı beş yıldır. Bu tarihten önce sona eren sözleşmelerde geçiş hükümleri uyarınca önceki düzenlemeye göre değerlendirme yapılır.
4. Ücret nitelikli alacaklar: Ücret, fazla çalışma, hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil ücreti alacaklarında beş yıllık süre uygulanır ve bu süre geriye doğru işler; yıllık izin ücreti bakımından ise süre iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren başlar.
5. Sürenin başlangıcı: İş kazasında kural olarak olay tarihi esas alınmakla birlikte, sürekli iş göremezlik oranı sonradan belirlenmişse bu oranın kesinleştiği tarihin dikkate alınması gerektiği kabul edilmektedir.

İşçilik alacakları için dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır; buna karşılık iş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları bu zorunluluğun dışında tutulmuştur.

Tıbbi uygulama hatalarında özel hastane ve kamu hastanesi ayrımı

Özel hastane veya serbest çalışan hekimle hasta arasındaki ilişki kural olarak vekâlet sözleşmesi (bir işin görülmesinin üstlenilmesi) niteliğindedir. Bu nedenle sözleşmeye dayanan taleplerde Türk Borçlar Kanunu’nun vekâlet sözleşmesinden doğan alacaklar için öngördüğü beş yıllık zamanaşımı uygulanır. Aynı olay haksız fiil hükümlerine de dayandırılabildiğinden, iki yıl / on yıl kuralı ve fiil suç oluşturuyorsa uzamış ceza zamanaşımı da tartışma konusu olabilir; hangi sürenin geçerli olacağı, talebin nasıl kurulduğuna göre değişir. Estetik amaçlı bazı müdahalelerde ilişkinin eser sözleşmesi olarak nitelendirilmesi de söz konusu olabilmektedir.

Kamu hastanelerinde durum tamamen farklıdır. Bu tür zararlar idarenin hizmet kusuruna dayandırıldığından uyuşmazlık idari yargıda, tam yargı davası yoluyla görülür. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 13. maddesi uyarınca, idari eylemden zarar görenlerin dava açmadan önce, eylemi öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurmaları gerekir. Başvurunun kısmen veya tamamen reddi hâlinde ret işleminin tebliğini izleyen günden itibaren, başvuruya altmış gün içinde hiç cevap verilmemesi hâlinde ise bu sürenin bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde tam yargı davası açılabilir; idare mahkemelerinde bu süre altmış gündür. Bu süreler dava açma süresi niteliğinde olduğundan mahkemece kendiliğinden gözetilir ve kaçırılması hâlinde işin esasına girilmeksizin dava reddedilebilir.

Sürenin başlangıcı, durması, kesilmesi ve süre dolduğunda ne olur?

Sürenin ne zaman başladığı, çoğu dosyada sürenin uzunluğundan daha çetrefillidir. “Zararın öğrenilmesi”, zarardan haberdar olmak değil; zararın varlığı, niteliği ve esaslı unsurları hakkında dava açmaya elverişli ölçüde bilgi sahibi olunmasıdır. Bu nedenle tedavisi süren bir yaralanmada, maluliyet oranının sonradan belirlendiği veya mevcut maluliyetin zamanla arttığı hâllerde başlangıç tarihinin olay günü değil, durumun kesinleştiği tarih olduğu ileri sürülebilir. Aynı şekilde, zararın ancak bir raporla ortaya çıktığı durumlarda rapor tarihi tartışılabilir.

İşlemeye başlamış bir süre her koşulda kesintisiz akmaz. Türk Borçlar Kanunu, zamanaşımını kesen ve duran hâlleri ayrı ayrı düzenler. Kesen hâller arasında dava açılması, icra takibi başlatılması, alacağın hakem önünde ileri sürülmesi, borçlunun borcu ikrar etmesi, kısmi ödeme yapması veya faiz ödemesi sayılabilir. Zamanaşımı kesildiğinde süre baştan işlemeye başlar; dava veya takiple kesilmesi hâlinde ise yargılama sürdükçe her usul işlemiyle yeniden kesilir. Arabuluculuğa başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede de zamanaşımının durduğu kabul edilir. Duran hâllerde süre işlemez, engel ortadan kalktığında kaldığı yerden devam eder.

Süre dolmuşsa dava açılamayacağı düşüncesi yaygın olmakla birlikte doğru değildir. Zamanaşımı, hakkı kendiliğinden sona erdirmez; mahkeme dosyayı bu nedenle kendiliğinden reddedemez. Ancak davalı taraf, savunmasında usulüne uygun biçimde zamanaşımı def’ini ileri sürerse talep bu gerekçeyle reddedilebilir. Karşı taraf bu savunmayı hiç yapmaz veya süresinde yapmazsa uyuşmazlığın esası incelenmeye devam eder. Zamanaşımından önceden feragat edilemeyeceği gibi, zamanaşımına uğramış bir borç isteyerek ödendiğinde geri istenemez.

Bu nedenle, üzerinden uzun süre geçmiş bir olayda dahi sonucu peşinen olumsuz kabul etmek yerine, sürenin gerçekten dolup dolmadığının, uzamış zamanaşımının uygulanıp uygulanamayacağının ve arada süreyi kesen bir işlem bulunup bulunmadığının belge üzerinden incelenmesi yerinde olabilir.