İş Kazası ve Meslek Hastalığı

İçindekiler6 bölüm

Bir işçinin işyerinde veya işin yürütülmesi sırasında yaşadığı ve bedensel ya da ruhsal bir zarara yol açan olay, hukuken iş kazası olarak adlandırılır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 13. maddesi bu kavramı geniş tutar: Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından görevle başka bir yere gönderildiğinde, işverenin sağladığı servis aracıyla işe gidip gelirken, hatta emziren kadın işçinin çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen olaylar da iş kazası sayılabilir. Yani kazanın mutlaka fabrika veya şantiye içinde gerçekleşmesi gerekmez.

Meslek hastalığı ise ani bir olaydan değil, işin niteliğinden veya çalışma koşullarından kaynaklanan ve zamanla ortaya çıkan sağlık sorunudur; örneğin tozlu ortamda çalışan bir işçide yıllar içinde gelişen akciğer rahatsızlığı bu kapsamda değerlendirilebilir. Aradaki temel fark şudur: İş kazası belirli bir anda gerçekleşir, meslek hastalığı ise sürece yayılır ve tespiti için Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) sağlık kurulu raporu gerekir.

Her iki durumda da işçinin hem SGK’dan alacağı ödemeler hem de işverenden talep edebileceği tazminatlar gündeme gelir. Sürecin başında atılan adımlar, yıllar sonra görülecek davanın seyrini doğrudan etkiler; bu nedenle olayın ilk gününden itibaren bilinçli hareket edilmesi büyük önem taşır.

Bu süreçte neler yapılır

1. Tıbbi müdahale ve kayıt. Öncelik her zaman sağlıktır; yaralı gecikmeden bir sağlık kuruluşuna ulaştırılır. Hastane kayıtlarında olayın iş kazası olarak belirtilmesi önemlidir, çünkü bu kayıtlar ileride önemli bir delil niteliği taşıyabilir. Basit görünen yaralanmalarda dahi muayene ihmal edilmemelidir.

2. Kaza tutanağının düzenlenmesi. Olay yerinde, kazanın nasıl gerçekleştiğini nesnel biçimde anlatan bir tutanak hazırlanır. Tutanakta olayın saati, yeri, oluş şekli ile tanıkların ad ve iletişim bilgileri yer almalıdır. İşçi, içeriğini okumadığı veya gerçeği yansıtmayan bir tutanağı imzalamamalıdır.

3. İşverenin SGK’ya bildirimi. İşveren, iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK’ya bildirmekle yükümlüdür. Bildirim yapılmazsa işçi veya yakınları durumu kendileri de SGK’ya iletebilir. Bildirimin gerçekten yapılıp yapılmadığı mutlaka takip edilmelidir.

4. Kolluk ve savcılık süreci. Ölümlü veya ciddi yaralanmalı kazalarda kolluk, yani polis veya jandarma, olay yeri incelemesi yapar ve savcılık soruşturma başlatır. Bu soruşturmada alınan ifadeler ile keşif raporları, sonraki tazminat davasında da kullanılır. İfade verilirken olay olduğu gibi anlatılmalı, kusuru üstlenen beyanlardan kaçınılmalıdır.

5. Delillerin toplanması. Kamera kayıtları, iş güvenliği eğitim belgeleri, kişisel koruyucu donanım (baret, emniyet kemeri gibi koruyucu ekipman) teslim tutanakları, risk değerlendirme raporları ve tanık bilgileri mümkün olan en kısa sürede güvence altına alınmalıdır. Kamera kayıtları kısa sürede silinebildiğinden bu adım ertelenmemelidir.

6. Maluliyet oranının tespiti. Tedavi tamamlandıktan sonra işçinin meslekte kazanma gücünde kalıcı kayıp bulunup bulunmadığı SGK sağlık kurulu tarafından belirlenir. İş kazası ve meslek hastalığında esas alınan oran, kişinin meslekte kazanma gücünde meydana gelen kalıcı kaybı ifade eder. Bu oran hem SGK tarafından bağlanacak geliri hem de tazminat hesabını doğrudan etkiler.

7. Tazminat talebinin ileri sürülmesi. SGK ödemeleriyle karşılanmayan zararlar için işverene karşı iş mahkemesinde dava açılabilir. Davada kusur ve zarar, bilirkişi incelemesiyle ortaya konur; bilirkişi, mahkemenin teknik konularda görüşüne başvurduğu tarafsız kişidir.

İşverenin yükümlülükleri ve kusurun belirlenmesi

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene çalışanların sağlığını ve güvenliğini koruma konusunda geniş yükümlülükler yükler. İşveren; işyerindeki tehlikeleri önceden belirleyip önlem almak (risk değerlendirmesi), çalışanlara iş sağlığı ve güvenliği eğitimi vermek, gerekli kişisel koruyucu donanımı sağlamak ve kullanımını denetlemekle yükümlüdür. Bu yükümlülüklerden herhangi birinin ihlali, işverenin kusurunu ortaya çıkarabilir.

Tazminat davasında tarafların kusur oranları, iş güvenliği alanında görevlendirilen bilirkişilerin hazırladığı raporla belirlenir. İşçinin kendi davranışının kazaya katkısı varsa buna müterafik kusur denir; müterafik kusur, zarar görenin zararın doğmasına kendi davranışıyla katkıda bulunmasıdır ve tazminattan indirim sebebidir. Ancak işçinin kusurlu olması, işverenin sorumluluğunu tek başına ortadan kaldırmaz.

SGK ödemeleri ile işverenden istenebilecek tazminatın farkı

SGK, iş kazası geçiren sigortalıya tedavi süresince çalışamadığı günler için geçici iş göremezlik ödeneği öder; meslekte kazanma gücündeki kalıcı kayıp en az yüzde on ise sürekli iş göremezlik geliri bağlanır. Ölümlü kazalarda hak sahiplerine ölüm geliri bağlanır. Bu ödemeler sigortalılık ilişkisinin sonucudur ve işverenin kusurlu olup olmamasından bağımsız olarak yapılır.

İşverenden istenen tazminat ise kusura dayanır ve SGK ödemeleriyle karşılanmayan zararı hedefler. Başlıca kalemler şunlardır: geçici ve sürekli iş göremezlik nedeniyle uğranılan gelir kaybı, karşılanmayan tedavi giderleri, sürekli bakım gerektiren durumlarda bakıcı giderleri ve olayın yarattığı elem ile ıstırabın karşılığı olan manevi tazminat. Ölümlü kazalarda, ölenin desteğinden yoksun kalan eş, çocuk ve diğer yakınlar destekten yoksun kalma tazminatı isteyebilir; destekten yoksun kalma tazminatı, ölen kişinin sağlığında yakınlarına sağladığı maddi desteğin kaybını karşılamayı amaçlar. Ayrıca yakınlar, yaşadıkları acı için kendi adlarına manevi tazminat talep edebilir. Belirtmek gerekir ki SGK, işverenin kusurlu olduğu kazalarda yaptığı ödemeleri kusuru oranında işverenden geri isteyebilir; bu mekanizmaya rücu denir.

Maluliyet oranı ve itiraz yolu

Maluliyet oranı, SGK sağlık kurullarınca ilgili mevzuat hükümlerine göre belirlenir. Bu orana karşı itiraz yolu açıktır; itirazlar Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu tarafından değerlendirilir. Oranın gerçek durumu yansıtmadığı düşünülüyorsa mahkeme aracılığıyla da maluliyet oranının tespiti istenebilir. Oran, hem bağlanacak gelirin hem de tazminatın hesabında belirleyici olduğundan, itiraz imkânının süresi içinde kullanılması gerekir; sürenin kaçırılması kalıcı hak kayıplarına yol açabilir.

Zamanaşımı

Zamanaşımı, kanunda öngörülen süre geçtikten sonra borçlunun bunu ileri sürmesi hâlinde alacağın dava yoluyla istenememesi sonucunu doğuran süredir; hâkim zamanaşımını kendiliğinden dikkate almaz. İş kazasından doğan tazminat talepleri, işçi ile işveren arasındaki hizmet sözleşmesine dayandığından, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde kural olarak on yıllık zamanaşımına tabidir. Süre kural olarak kaza tarihinden itibaren işlemeye başlar; ancak maluliyetin sonradan ortaya çıktığı veya arttığı durumlarda başlangıç tarihi, yargı kararlarına göre farklılık gösterebilmektedir. Kazayla ilgili bir ceza davasının bulunması da bazı ihtimallerde süreler yönünden sonuç doğurabilir; bu nedenle her dosyada sürelerin somut olaya göre ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Sürenin uzunluğuna karşın deliller zamanla kaybolabileceğinden, sürecin erken değerlendirilmesi yerinde olur.

Sık yapılan hatalar

• Kusuru üstlenen tutanak veya ifade imzalamak. Kaza sonrasındaki şok ve baskı ortamında “kendi dikkatsizliğimle oldu” içerikli belgeler imzalanabilmektedir; bu belgeler davada işçi aleyhine kullanılabilir.
• Erken ibraname imzalamak. İbraname, alacaklardan vazgeçildiğini gösteren belgedir; küçük bir ödeme karşılığında imzalanan ibranameler ciddi hak kayıplarına yol açabilir. İbranamenin geçerliliği kanunda sıkı şartlara bağlanmış olsa da imzalamadan önce hukuki değerlendirme yaptırmak yerinde olur.
• Tanık bilgilerini almamak. Kazayı görenlerin ad, soyadı ve telefon bilgileri alınmadığında, yıllar sonra açılan davada tanıklara ulaşmak güçleşir.
• Maluliyet oranına itiraz sürelerini kaçırmak. Orana itiraz edilmeden kesinleşmesine izin vermek, hem SGK geliri hem de tazminat hesabı yönünden kalıcı kayıp doğurabilir.
• Delil toplamayı ertelemek. Kamera kayıtları silinir, işyeri düzeni değişir, tanıklar işten ayrılır; delil ne kadar erken toplanırsa o kadar güvenilir olur.
• İşverenin bildirim yapmasını beklemek. Bildirim yapılmadığında olayın iş kazası olduğunun ayrıca tespit ettirilmesi gerekebilir; sürecin takipsiz bırakılmaması önemlidir.