Tıbbi Malpraktis

İçindekiler4 bölüm

Bir hastalığın geç fark edilmesi, ameliyat sırasında beklenmeyen bir gelişme ya da tedavi sonrasında ortaya çıkan kalıcı bir hasar, hastayı ve yakınlarını “burada bir hata var mı?” sorusuyla baş başa bırakır. Tıbbi malpraktis, en yalın anlatımla, sağlık hizmeti sunanın tıp biliminin genel kabul görmüş kurallarından ayrılan davranışı nedeniyle hastanın zarar görmesidir. Bu davranış; yanlış veya gecikmiş teşhis, hatalı cerrahi teknik, ilacın yanlış dozda uygulanması gibi doğrudan tıbbi bir hata olabileceği gibi, yetersiz personelle çalışılması, sterilizasyon kurallarına uyulmaması ya da nöbet ve sevk düzeninin kurulmaması gibi organizasyon kaynaklı bir aksaklık da olabilir.

Her olumsuz sonuç hukuki sorumluluk doğurmaz. Bu nedenle komplikasyon ile malpraktis birbirinden ayrılır. Komplikasyon, tıp kurallarına uyulmasına rağmen ortaya çıkabilen, bilinen ve öngörülebilen istenmeyen sonuçtur; hukukta “izin verilen risk” olarak anılır. Malpraktis ise hekimin (doktorun) göstermesi gereken özenden ayrılmasıdır. Ayrımda esas ölçüt, müdahalenin tıbbın genel kabul görmüş kurallarına ve gereken özene uygun yürütülüp yürütülmediğidir. Aydınlatılmış onam ise komplikasyonun sonuçlarına hastanın katlanıp katlanmayacağını belirler: önceden bildirilmemiş bir risk gerçekleştiğinde, tıbben komplikasyon niteliğindeki sonuç için dahi sorumluluk gündeme gelebilir.

Aydınlatılmış onam, hastanın müdahalenin niteliği, alternatifleri, olası riskleri ve tedaviyi reddetmesi hâlinde karşılaşacağı sonuçlar hakkında bilgilendirilerek verdiği rızadır. Hasta Hakları Yönetmeliği ve Türkiye’nin 5013 sayılı Kanun ile taraf olduğu Biyotıp Sözleşmesi bu rızayı güvence altına alır. Onamın zamanında (karar vermeye yetecek süre bırakılarak), anlaşılır ve kapsamlı olması gerekir; ameliyat masasına girilirken imzalatılan matbu bir form bu ölçütleri çoğu kez karşılamaz. Onam geçerli değilse, tıbben kusursuz yürütülmüş bir müdahalenin komplikasyonu bile sorumluluk doğurabilir. Komplikasyon ortaya çıktıktan sonra buna zamanında ve doğru biçimde müdahale edilmemesi ise başlı başına bir özen ihlalidir.

Bu süreçte neler yapılır

1. Tıbbi kayıtların eksiksiz toplanması. Hasta Hakları Yönetmeliği, hastaya kendisiyle ilgili tüm tıbbi kayıt ve tetkiklerin bir örneğini isteme hakkı tanır. Epikriz, ameliyat ve anestezi notları, hemşire gözlem formları, konsültasyon istemleri, görüntüleme kayıtları, patoloji sonuçları ve imzalanan onam formu bir arada istenmelidir. Talebin yazılı ve kayıt altına alınmış biçimde yapılması, ilerleyen aşamalarda belgelerin eksikliği savunmasıyla karşılaşma ihtimalini azaltır.

2. Bağımsız bir hekim görüşü alınması. Hukuki değerlendirmeden önce, ilgili tıp dalında görev yapan başka bir hekimin kayıtları incelemesi yararlıdır. Bu ön inceleme, olayın komplikasyon mu yoksa tıbbi standarda aykırılık mı olduğuna dair ilk fikri verir ve dayanaksız bir yargılama sürecine girilmesini önleyebilir.

3. Zararın ve nedensellik bağının belirlenmesi. Sorumluluk için hatanın yanı sıra somut bir zararın ve hata ile zarar arasında bağın bulunması aranır. Kalıcı bir sağlık kaybı varsa, yürürlükteki maluliyet mevzuatına göre engellilik oranını gösteren sağlık kurulu raporu alınması tazminat hesabının temelini oluşturur.

4. Görevli yargı yolunun belirlenmesi. Zarar bir kamu hastanesinde veya devlet üniversitesi hastanesinde doğmuşsa uyuşmazlık idari yargıda, tam yargı davası (idarenin eylem ve işlemlerinden doğan zararın giderilmesi davası) yoluyla görülür. Vakıf üniversitelerine ait hastaneler özel hukuk tüzel kişisi sayıldığından, bu kuruluşlarda doğan uyuşmazlıklar da kural olarak özel hastanelerde olduğu gibi adli yargıda görülür; kurumun kendine özgü yapısı nedeniyle dosya bazında değerlendirme gerekebilir. Özel hastane ya da muayenehane hekimi söz konusuysa uyuşmazlık adli yargıya aittir; Yargıtay uygulamasında hasta ile özel sağlık kuruluşu arasındaki ilişki tüketici işlemi sayıldığından davalar çoğunlukla 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uyarınca tüketici mahkemelerinde açılır. Uyuşmazlık tüketici mahkemesinin görev alanına giriyorsa, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (arabuluculuk, tarafların tarafsız bir arabulucu eşliğinde anlaşmayı denediği zorunlu ön aşamadır); bu şart yerine getirilmeden açılan dava usulden reddedilir. Bedensel zarara ve ölüme dayanan taleplerin bu kapsama girip girmediği konusunda ise uygulama tam olarak yerleşmiş görünmemektedir; bu nedenle uygulamada dava öncesinde arabulucuya başvurulması ihtiyatlı bir yol olarak tercih edilmektedir. Arabuluculuk başvurusundan son tutanağın düzenlenmesine kadar zamanaşımı durur.

5. Kamu kuruluşlarında dava öncesi idareye başvuru. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu uyarınca, idari eylemden doğan zararlarda önce ilgili idareye başvurulup tazminat istenmesi zorunludur. Başvuru, eylemin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde yapılmalıdır. İsteğin reddi ya da kanunda öngörülen sürede cevap verilmemesi üzerine altmış gün içinde dava açılır. Kamu kuruluşları ile devlet üniversitelerinde görev yapan hekime doğrudan dava yöneltilemez; husumet idareye düşer.

6. Özel sağlık kuruluşuna karşı tazminat davası. Hasta ile hekim arasındaki ilişki kural olarak 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun vekâlet sözleşmesine ilişkin hükümlerine (m. 502 ve devamı) tabidir; hekim belirli bir sonucu değil, işi özenle yürütmeyi borçlanır (m. 506). Aynı olay haksız fiil sorumluluğunu da doğurabilir ve talep bu sebebe de dayandırılabilir. Estetik amaçlı işlemlerde ise ilişkinin eser sözleşmesi olarak nitelendirilebileceği tartışılır; bu nitelendirme, belirli bir sonucun borçlanılıp borçlanılmadığı ve zamanaşımı bakımından farklı sonuçlar doğurur.

7. Bilirkişi incelemesi. Mahkeme, tıbbi standarda aykırılık bulunup bulunmadığını Adli Tıp Kurumunun ilgili ihtisas kuruluna ya da üniversitelerden seçilen bilirkişi heyetlerine inceletir. Rapor dosyanın seyrini belirlediğinden, eksik veya çelişkili raporlara süresinde ve gerekçeli itiraz edilmesi, gerektiğinde Adli Tıp Genel Kurulundan veya yeni bir heyetten rapor istenmesi önem taşır.

8. Ceza sürecinin ayrıca değerlendirilmesi. Taksirle yaralama veya ölüme neden olma iddiasıyla Cumhuriyet başsavcılığına şikâyette bulunulabilir. Sağlık meslek mensuplarının tıbbi işlemleri nedeniyle soruşturulması, 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu’nda 2022 yılında yapılan değişiklikle Mesleki Sorumluluk Kurulunun iznine bağlanmıştır. Ceza dosyası tazminat davası için önemli bir delil kaynağıdır; ancak ceza yargılamasındaki beraat kararı, hukuki sorumluluğu tek başına ortadan kaldırmaz.

Talep edilebilecek tazminat kalemleri

Bedensel zarar hâlinde istenebilecek maddi kalemler 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nda sayılmıştır (m. 54): tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan zarar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar. Yol, refakatçi ve bakıcı giderleri de bu kapsamda değerlendirilir. Sürekli iş göremezlik hâlinde zarar, maluliyet oranı üzerinden hesaplanır. Hastanın çektiği acı ve duyduğu üzüntü için manevi tazminat ayrıca istenebilir.

Ölüm hâlinde cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün kaybından doğan zararlar ve ölenin desteğinden yoksun kalanların destekten yoksun kalma tazminatı gündeme gelir (m. 53). Yakınlar kendi adlarına manevi tazminat da talep edebilir. Hesap; maluliyet oranı, yaş, gelir ve bakiye ömür gibi değişkenlere dayandığından her dosyada farklı sonuç verir ve kesin sonuç öngörülemez.

Süreler ve zamanaşımı

Özel hastane veya muayenehane hekimine karşı sözleşmeye dayanılarak açılan davalarda zamanaşımı, vekâlet sözleşmesinden doğan alacaklar için öngörülen beş yıllık süredir (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 147). Talep haksız fiile dayandırılıyorsa süre, zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren iki yıl, her hâlde fiilin üzerinden on yıl geçmekle dolar (m. 72). Fiil aynı zamanda suç oluşturuyor ve ceza kanununda daha uzun bir dava zamanaşımı öngörülüyorsa, tazminat talebi bakımından bu uzun süre uygulanır. Tüketici mahkemesinin görev alanındaki uyuşmazlıklarda dava şartı olan arabuluculuğa başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur.

Kamu sağlık kuruluşlarında ise yukarıda belirtilen bir yıllık ve beş yıllık başvuru süreleri ile başvurunun reddinden sonraki altmış günlük dava açma süresi geçerlidir. Ceza şikâyetinde, taksirle yaralamanın soruşturulması kural olarak şikâyete bağlı olduğundan altı aylık şikâyet süresi gözetilmelidir. Sürelerin başlangıcı, zararın hangi tarihte öğrenildiği tartışmasına göre değişebildiğinden takvimin her dosya için ayrıca hesaplanması gerekir.

Sık yapılan hatalar

• Tıbbi kayıtları geç istemek. Aradan zaman geçtikçe belgelere ulaşmak zorlaşır; kayıtların erken ve yazılı talep edilmesi, dosyanın tıbben incelenebilmesinin ön koşuludur.
• Yalnızca ceza şikâyetiyle yetinmek. Ceza soruşturması sürerken tazminat için öngörülen süreler işlemeye devam eder; şikâyetin sonucunu beklemek hak kaybına yol açabilir.
• Yanlış yargı yolunda veya zorunlu ön aşamayı atlayarak süre kaybetmek. Kamu hastanesine ilişkin talebi adli yargıda açmak, idareye ön başvuru yapmadan dava açmak ya da tüketici mahkemesinin görev alanına giren bir uyuşmazlıkta arabulucuya başvurmadan dava açmak, davanın usulden reddine ve bu arada sürelerin dolmasına neden olabilir.
• Sosyal medyada paylaşım yapmak. Hekim veya kurum hakkındaki paylaşımlar hakaret ve tazminat taleplerine dönüşebilir; sağlık durumuna ilişkin beyanlar da karşı tarafın delili hâline gelebilir.
• İkinci bir hekim görüşü almadan ilerlemek. Tıbbi dayanağı incelenmemiş bir iddia, uzun ve yıpratıcı bir yargılamanın sonunda bilirkişi raporuyla karşılıksız kalabilir.
• Sunulan metinleri incelemeden imzalamak. Sağlık kuruluşu veya sigortacı tarafından getirilen sulh, feragat ya da ibra başlıklı belgeler, ileride ileri sürülecek talepleri sınırlayabilir.