Meslek Hastalığı Nasıl Tespit Edilir, Hangi Haklar Doğar?

Meslek hastalığı, iş kazasından farklı olarak tek bir anda değil, zaman içinde ortaya çıkar. Tozlu bir ortamda geçen yılların ardından başlayan solunum güçlüğü, gürültülü bir atölyede gelişen işitme kaybı ya da aynı hareketin sürekli tekrarlanmasına bağlı bir sinir sıkışması bu kapsamda değerlendirilebilir. Bu nedenle meslek hastalığının tespiti, “olay ne zaman oldu” sorusundan çok “bu hastalık yapılan işten mi kaynaklandı” sorusuna dayanır.

Bu sorunun cevabı kişinin kanaatine ya da tek bir hekimin görüşüne bırakılmamıştır. Hastalığın meslek hastalığı sayılması, kanunda öngörülen tıbbi ve idari bir süreçten geçer; sonuç hem Sosyal Güvenlik Kurumundan (SGK) alınabilecek gelir ve ödenekleri hem de işverene karşı ileri sürülebilecek tazminat taleplerini etkiler.

Aşağıda meslek hastalığının tanımı, tespitin hangi aşamalardan geçtiği, SGK’nın kabul etmemesi hâlinde izlenebilecek yollar ve tespitin ardından doğabilecek haklar genel hatlarıyla ele alınmaktadır.

Meslek hastalığı nedir, iş kazasından farkı ne?

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 14. maddesi meslek hastalığını, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlleri olarak tanımlar.

Tanımdaki iki unsur belirleyicidir. Birincisi, hastalığın işle bağlantılı olmasıdır: kişinin genel sağlık durumundan, yaşından veya iş dışındaki alışkanlıklarından kaynaklanan bir rahatsızlık, kural olarak meslek hastalığı sayılmaz. İkincisi, etkenin tekrarlanan veya süreklilik gösteren nitelikte olmasıdır. Tek bir anlık olayla ortaya çıkan yaralanma ise genellikle aynı Kanun’un 13. maddesindeki iş kazası kapsamında değerlendirilir. Bu ayrım önemlidir, çünkü iki durumda bildirim, ispat ve tespit süreçleri farklı işler.

Uygulamada sık görülen meslek hastalıkları arasında silikoz gibi tozla ilişkili akciğer hastalıkları, gürültüye bağlı işitme kaybı, kurşun ve çözücü maddelerle ilişkili zehirlenmeler, mesleki astım ve cilt hastalıkları ile tekrarlayan hareketlere bağlı kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları sayılabilir.

Meslek hastalıkları listesi ve yükümlülük süresi

Hangi hastalıkların meslek hastalığı olarak değerlendirileceği, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği’nin ekindeki Meslek Hastalıkları Listesi’nde gösterilmiştir. Liste; kimyasal maddelerle olan meslek hastalıkları, mesleki cilt hastalıkları, pnömokonyozlar ve diğer mesleki solunum sistemi hastalıkları, mesleki bulaşıcı hastalıklar ve fizik etkenlerle olan meslek hastalıkları şeklinde gruplara ayrılır.

Listede her hastalık için bir yükümlülük süresi yer alır. Yükümlülük süresi, sigortalının hastalığa yol açan işten fiilen ayrıldığı tarih ile hastalığın ortaya çıktığı tarih arasında geçebilecek en uzun süredir. Kişi bu işten ayrıldıktan sonra hastalanmışsa, aradaki sürenin listedeki süreyi aşmaması kural olarak aranır.

Bununla birlikte iki noktaya dikkat etmek gerekir:

• Sürenin aşılması tek başına sonucu belirlemez. Yükümlülük süresi geçtikten sonra ortaya çıkan bir hastalığın işten kaynaklandığı tıbbi bulgularla ve çalışma koşullarıyla ortaya konabiliyorsa, meslek hastalığı olarak kabul edilmesi kurul değerlendirmesiyle yine gündeme gelebilir.
• Liste, işle bağlantının ispatını ortadan kaldırmaz. Hastalığın listede yer alması yeterli değildir; kişinin o hastalığa yol açan etkene işyerinde gerçekten maruz kaldığının da gösterilmesi gerekir.

Meslek hastalığı tespiti nasıl yapılır?

5510 sayılı Kanun’un 14. maddesine göre, sigortalının çalıştığı işten dolayı meslek hastalığına tutulduğunun SGK’nın sağlık kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur. Kurul bu kararı, Kurumca yetkilendirilmiş sağlık hizmet sunucularının usulüne uygun düzenlediği sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbi belgeler üzerinden verir; gerekli görülen hâllerde işyerindeki çalışma koşullarını ortaya koyan denetim raporları da incelenir. Süreç genellikle şu sırayı izler:

1. Tanı ve şüphenin kayda geçmesi. Hekim, hastalığın işle bağlantılı olabileceğinden şüphelendiğinde kişiyi meslek hastalıkları alanında yetkilendirilmiş bir hastaneye veya polikliniğe yönlendirebilir. Muayene sırasında yapılan işin, kullanılan maddelerin ve çalışma süresinin ayrıntılı anlatılması önem taşır.
2. Sağlık kurulu raporu. Yetkili hastane, tetkikler sonucunda meslek hastalığı tanısını içeren bir sağlık kurulu raporu düzenler.
3. Bildirim. 5510 sayılı Kanun ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, meslek hastalığının SGK’ya bildirilmesini düzenler. İşveren, meslek hastalığını öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde bildirimde bulunmakla yükümlüdür; tanıyı koyan sağlık hizmet sunucusunun da bildirim yükümlülüğü vardır. Bildirim yapılmazsa sigortalı da SGK’ya başvurabilir.
4. İşyeri incelemesi. SGK, kişinin gerçekten o etkene maruz kalıp kalmadığını anlamak için işyerinde inceleme yaptırabilir. İşe giriş ve periyodik muayene kayıtları, ortam ölçümleri ve risk değerlendirmesi bu aşamada belirleyici olabilir.
5. Kurum sağlık kurulu kararı. Kurul, hastalığın meslek hastalığı olup olmadığına ve varsa meslekte kazanma gücü kaybı oranına karar verir.

Bildirimin nasıl ve hangi kanallarla yapıldığı SGK’ya iş kazası bildirimi yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır; aynı bildirge meslek hastalığı için de kullanılır.

SGK meslek hastalığını kabul etmezse ne yapılabilir?

Kurum sağlık kurulunun kararı kesin değildir. Karara itiraz edilmesi hâlinde dosya, Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kuruluna gönderilir. İtiraz dilekçesinde, hangi maruziyetin değerlendirilmediğinin, hangi belgenin kurul önüne gelmediğinin ve çalışma koşullarının somut olarak gösterilmesi, genel bir itirazdan daha anlamlı sonuç doğurabilir. Oranın düşük bulunması hâlinde izlenebilecek yollar maluliyet oranına itiraz yazısında ele alınmıştır.

İdari aşamada sonuç alınamazsa iş mahkemesinde meslek hastalığının tespiti davası açılabilir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 4. maddesi uyarınca, SGK’ya karşı açılacak bu tür davalarda önce Kuruma yazılı başvuru yapılmış olması dava şartıdır. Davada SGK davalı olarak yer alır; işverenin de davaya katılması gündeme gelir.

Yargıtay uygulamasında, mahkemenin meslek hastalığının varlığını belirlerken SGK kurullarının kararlarıyla bağlı olmadığı, ancak sürecin kanunda öngörülen kurul aşamalarından geçmesine de önem verildiği görülmektedir. Raporlar arasında çelişki bulunduğunda Adli Tıp Kurumunun ilgili ihtisas kurulundan rapor alınması yerleşik bir yoldur. Davada işyerinin ortam koşulları, kişinin hangi bölümde ne kadar süre çalıştığı ve aynı işyerinde benzer hastalıkların görülüp görülmediği tanık ve belgelerle ortaya konmaya çalışılır.

Meslek hastalığı tespit edilirse hangi haklar doğar?

Hastalığın meslek hastalığı olarak kabul edilmesi, iki ayrı hak grubunu gündeme getirir.

SGK’dan doğan haklar. 5510 sayılı Kanun kapsamında şu ödemeler ve hizmetler söz konusu olabilir:

• Sağlık hizmetleri: meslek hastalığına bağlı tedavi giderleri Kurumca karşılanır.
• Geçici iş göremezlik ödeneği: hastalık nedeniyle istirahat verilen günler için ödenek ödenebilir; meslek hastalığında belirli bir prim gün sayısı koşulu aranmaz.
• Sürekli iş göremezlik geliri: meslekte kazanma gücünün en az yüzde on oranında kaybedildiği tespit edilirse gelir bağlanır (m.19).
• Ölüm hâlinde gelir: meslek hastalığı ölümle sonuçlanmışsa hak sahiplerine gelir bağlanması gündeme gelir.

İşverene karşı tazminat. İşveren, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 417. maddesi ve 6331 sayılı Kanun uyarınca işyerinde sağlık ve güvenliği sağlamak için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Hastalık bu yükümlülüğe aykırılıktan kaynaklanmışsa işçi, kalıcı kazanç kaybı, tedavi ve bakım giderleri ile manevi zararı için tazminat isteyebilir. Tazminatın kapsamı, işverenin kusur oranına ve SGK’nın bağladığı gelirin hesaba nasıl yansıtılacağına göre değişir; bu kalemler iş kazasında maddi ve manevi tazminat yazısında ayrıca anlatılmıştır.

7036 sayılı Kanun uyarınca işçilik alacaklarında aranan arabuluculuk şartı, meslek hastalığından kaynaklanan tazminat davalarında aranmaz. Ayrıca hastalık işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı davranışı sonucu ortaya çıkmışsa, SGK yaptığı ödemeleri 5510 sayılı Kanun’un 21. maddesi uyarınca işverenden geri isteyebilir.

Delil, zamanlama ve zamanaşımı bakımından dikkat edilecekler

Meslek hastalığında en büyük güçlük, yıllara yayılan bir maruziyetin geriye dönük olarak ispatıdır. Bu nedenle şu belgelerin erken toplanması yararlı olabilir:

1. SGK hizmet dökümü ve çalışılan işyerlerinin listesi.
2. Görev tanımı ve özlük dosyası: hangi bölümde, hangi işte ve ne kadar süre çalışıldığını gösteren kayıtlar.
3. İşe giriş ve periyodik muayene sonuçları: 6331 sayılı Kanun işverene çalışanların sağlık gözetimini sağlama yükümlülüğü getirir; işe girişteki temiz bir sonuç ile sonraki bozulma arasındaki fark önemli bir veri olabilir.
4. Ortam ölçüm raporları ve risk değerlendirmesi: toz, gürültü veya kimyasal madde düzeylerini gösteren kayıtlar.
5. Kişisel koruyucu donanım zimmet kayıtları ve iş sağlığı ve güvenliği eğitim belgeleri.
6. Tüm hastane kayıtları: ilk şikâyetten itibaren tutulan muayene, tetkik ve rapor belgeleri.

Zamanaşımı bakımından, meslek hastalığından doğan tazminat taleplerinde kural olarak 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 146. maddesindeki on yıllık süre gündeme gelir. Yargıtay uygulamasında sürenin, hastalığın ve buna bağlı kalıcı kaybın kesin olarak belirlendiği tarihten itibaren işlemeye başladığı kabul edilmektedir; ancak başlangıç tarihi somut olaya göre değişebilir. Ayrıntılı değerlendirme için tazminat davalarında zamanaşımı yazısına bakılabilir.

Meslek hastalığı çoğu zaman kişi o işyerinden ayrıldıktan, hatta emekli olduktan sonra fark edilir. İşten ayrılmış olmak, meslek hastalığının tespitini ve buna bağlı hakları kendiliğinden ortadan kaldırmaz; ancak yükümlülük süresi ve delillere ulaşma güçlüğü nedeniyle sürecin gecikmeden başlatılması, değerlendirmeyi kolaylaştırabilir.