SGK’ya İş Kazası Bildirimi: Kim, Ne Zaman, Nasıl Bildirir?

Bir iş kazasının hemen ardından yaralanan kişinin ve yakınlarının aklındaki ilk konu doğal olarak tedavidir. Ancak sağlık sürecine paralel işleyen ikinci bir süreç daha vardır: olayın Sosyal Güvenlik Kurumuna (SGK) bildirilmesi. Bu bildirim, iş kazasından doğan sosyal güvenlik haklarının işleme konulabilmesi için gereken idari adımdır. Yapılmadığında ya da geç yapıldığında, hakların elde edilmesi çoğu zaman daha uzun ve ispat yükü daha ağır bir yola dönüşebilir.

Bildirim hukuken bir yükümlülüktür; yani işverenin takdirine bırakılmış bir tercih değildir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, bildirimin kim tarafından, hangi sürede ve nereye yapılacağını düzenler.

Uygulamada en sık rastlanan yanılgı, “işveren bildirmediyse yapılacak bir şey yok” düşüncesidir. Oysa bildirimin yapılmamış olması, olayın iş kazası niteliğini ortadan kaldırmaz; bildirim için başka yollar da açıktır.

Bildirimi kim yapar, üç iş günlük süre ne zaman işler?

Bir hizmet sözleşmesine dayanarak çalışan sigortalılar (SGK terminolojisinde 4/a’lılar, halk arasındaki adıyla SSK’lılar) bakımından bildirim yükümlüsü işverendir. 5510 sayılı Kanun’un 13. maddesine göre iş kazası, o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ya ise en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilir. 6331 sayılı Kanun da işverene aynı yönde üç iş günlük bir bildirim yükümlülüğü getirir.

Kendi nam ve hesabına bağımsız çalışanlar (4/b’liler, eski adıyla Bağ-Kur’lular) bakımından bildirimi kişinin kendisi yapar. Burada süre, rahatsızlığın bildirim yapmaya engel olmadığı günden itibaren üç iş günü olarak öngörülmüş; ayrıca bir aylık üst sınır belirlenmiştir.

Sürenin hesabında üç nokta önemlidir:

• “İş günü”, takvim günü değildir. Hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil günleri hesaba dâhil edilmez; süre kaza gününü izleyen günden itibaren işler.
• Kaza, işverenin kontrolü dışındaki bir yerde meydana gelmişse süre, 5510 sayılı Kanun’un 13. maddesi uyarınca kazanın öğrenildiği tarihten itibaren işler. Bağımsız çalışanlarda ise süre, rahatsızlığın bildirim yapmaya engel olmadığı günden başlar; bu düzenleme ağır yaralanma ya da bilinç kaybı gibi hâlleri karşılamak üzere öngörülmüştür.
• Süre geçmiş olsa bile bildirimden vazgeçilmemesi, geç de olsa bildirim yapılması genellikle daha korunaklı bir yaklaşımdır.

Hizmet sözleşmesiyle çalışanlar bakımından iş kazasının, sonucunun ağırlığına bakılmaksızın o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal bildirilmesi ayrı bir yükümlülüktür; kolluğa yapılan bildirim, SGK’ya yapılması gereken bildirimin yerine geçmez. Ölümle sonuçlanan olaylarda kolluk bildirimi, adli soruşturmanın başlatılması bakımından da önem taşır.

Bildirim nerede ve nasıl yapılır?

Bildirim, serbestçe yazılan bir dilekçeyle değil, SGK’nın öngördüğü İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirgesi (uygulamada çoğu zaman “bildirim formu” diye anılır) ile yapılır; e-Devlet’te ve SGK yazışmalarında bu adla karşılaşılır.

Bildirgenin iletilmesinde birden fazla yol vardır. İşverenler bildirgeyi, e-Devlet üzerinden ulaşılan SGK işveren uygulamaları aracılığıyla elektronik ortamda düzenleyebilir; kendi adına çalışanlar da bildirimi kendi e-Devlet hesapları üzerinden yapabilir. Bildirim ayrıca, işyerinin bağlı olduğu sosyal güvenlik il müdürlüğüne veya sosyal güvenlik merkezine doğrudan başvurularak ya da taahhütlü posta yoluyla da yapılabilir.

Bildirgede kazanın tarihi ve saati, gerçekleştiği yer, yapılan işin niteliği, olayın oluş şekli, tanıklar ve ilk müdahalenin yapıldığı sağlık kuruluşu gibi bilgiler yer alır. Bu bilgilerin gerçeğe uygun ve ayrıntılı olması, sonraki uyuşmazlıkları azaltabilir.

Sağlık kuruluşuna başvururken olayın bir iş kazası olduğunun açıkça belirtilmesi de önemlidir. Kaydın ve sağlık provizyonunun “iş kazası” olarak açılması, giderlerin doğru fondan karşılanmasına yardımcı olabilir.

İşveren bildirmezse ne yapılabilir, işveren neyle karşılaşabilir?

Bildirim yükümlülüğünün işverende olması, sigortalının elinin kolunun bağlı olduğu anlamına gelmez. İşverenin bildirim yapmadığı durumlarda sigortalı kendisi, ölümle sonuçlanan olaylarda ise hak sahipleri (eş, çocuklar, anne ve baba) doğrudan SGK’ya başvurarak olayın iş kazası olarak incelenmesini isteyebilir. Başvuru, işyerinin bağlı olduğu sosyal güvenlik il müdürlüğüne ya da sosyal güvenlik merkezine yazılı olarak yapılabilir.

Böyle bir başvuruya olayı destekleyen her türlü belgenin eklenmesi yararlı olur: acil servis ve hastane kayıtları, işyerine giriş-çıkış kayıtları, güvenlik kamerası kayıtları, mesai arkadaşlarının tanıklığı, mesaj ve e-posta yazışmaları.

Bildirimin hiç ya da süresinde yapılmamasının işveren bakımından sonuçları şunlardır:

1. İdari para cezası. Bildirim yükümlülüğüne aykırılık hâlinde işverene 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu uyarınca idari para cezası uygulanır; cezanın tebliği, itiraz ve tahsil işlemleri 5510 sayılı Kanun’daki usule tabidir. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.
2. Geçici iş göremezlik ödeneğinin tahsili. 5510 sayılı Kanun’un 21. maddesi uyarınca, bildirimin geç yapıldığı hâllerde bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenen geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir. Kurumca karşılanan sağlık giderlerinin işverene yansıtılması ise geç bildirime değil, ayrı ve daha dar koşullara bağlı olarak gündeme gelebilir.
3. Rücu sorumluluğu. Aynı madde uyarınca kaza, işverenin kastı ya da iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı davranışı sonucu meydana gelmişse, Kurumca yapılan ödemeler işverenden geri istenebilir.

Bildirim yapılmaması, olayın iş kazası olmadığı anlamına gelmez

Bildirim, olayı iş kazası hâline getiren bir işlem değildir; olay zaten kanundaki tanıma uyuyorsa iş kazasıdır ve bildirim yalnızca bunun kayda geçirilmesini sağlayan usul adımıdır. Dolayısıyla “bildirim yapılmadı” cevabı, hakların sona erdiği anlamına gelmez.

Bildirim yapılmamış ya da SGK olayı iş kazası saymamışsa, iş mahkemesinde iş kazasının tespiti davası açılabilir. Ancak bu davanın açılabilmesi için önce SGK’ya başvurulmuş ve talebin reddedilmiş ya da altmış gün içinde cevap verilmeyerek reddedilmiş sayılmış olması gerekir; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu bunu kanunen aranan bir dava şartı olarak düzenler. Dava şartı, bulunmadığında mahkemenin işin esasına girmeden davayı usulden reddettiği ön koşuldur; bu nedenle SGK’ya yapılan başvurunun bir örneğinin ve kayıt tarihinin saklanması önem taşır. Davada SGK’nın taraf gösterilmesi gerekir; olayın işverenle ilgili yönleri bakımından işverene karşı da dava yöneltilebilir. İş kazasından kaynaklanan tespit ve tazminat davalarında arabuluculuğa başvurulması dava şartı değildir. Uygulanacak süreler somut olaya göre değişebildiğinden, gecikmeden hukuki değerlendirme yaptırmak yerinde olabilir.

SGK incelemesi ve ifade alınması

Bildirim ya da sonradan yapılan başvuru üzerine SGK, olayı denetim elemanları aracılığıyla inceletebilir. İncelemede sigortalının, işveren ve vekillerinin, kazayı gören çalışanların ifadesine başvurulabilir; işyeri kayıtları, risk değerlendirme belgeleri, eğitim ve kişisel koruyucu donanım tutanakları istenebilir.

İfade verirken şu noktalar yararlı olabilir: olayın nasıl geliştiğini kendi cümlelerinizle ayrıntılı anlatmak, hatırlamadığınız hususlar için “hatırlamıyorum” demek, tutanağı imzalamadan önce baştan sona okumak ve yanlış yazılan kısımların düzeltilmesini istemek. İşverenin telkiniyle gerçeğe aykırı beyanda bulunulması, hem sosyal güvenlik hakları hem de tazminat davası bakımından ciddi güçlükler doğurabilir.

Bildirimden sonra: ödenek, tedavi giderleri ve sürekli iş göremezlik

Olayın iş kazası olarak kabulü hâlinde devreye giren başlıca haklar şunlardır:

• Tedavi giderleri. İş kazasına bağlı sağlık hizmetleri genel sağlık sigortası kapsamında karşılanır; dosyanın doğru açılması, katılım payı gibi konularda sorun yaşanmaması açısından önem taşır.
• Geçici iş göremezlik ödeneği. Kaza nedeniyle istirahat raporu alan sigortalıya, raporlu olduğu günler için ödenek verilebilir. 5510 sayılı Kanun uyarınca bu ödenek, yatarak tedavilerde günlük kazancın yarısı, ayakta tedavilerde üçte ikisi oranında hesaplanır. Kendi adına çalışanlarda prim borcunun bulunmaması gibi ek koşullar aranabilir.
• Sürekli iş göremezlik geliri. Tedavi tamamlandıktan sonra kalıcı bir kayıp varsa, SGK sağlık kurulunca meslekte kazanma gücündeki kayıp oranı belirlenir. Bu oranın en az yüzde on olması hâlinde sürekli iş göremezlik geliri bağlanabilir. Belirlenen orana itiraz edilmesi ve sonrasında yargı yoluna başvurulması mümkündür.
• Ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir. Kazanın ölümle sonuçlandığı hâllerde eş, çocuklar ve koşulları varsa anne ve baba yönünden gelir bağlanması gündeme gelebilir.

SGK’nın yaptığı bu ödemeler, işverene karşı açılabilecek maddi ve manevi tazminat davasından ayrı bir başlıktır; bununla birlikte bağlanan gelirin tazminat hesabında dikkate alınması söz konusu olabilir.

Bildirimin yapılıp yapılmadığını nasıl kontrol edebilirsiniz?

Kendi dosyanızdaki durumu görmek için başvurabileceğiniz pratik yollar şunlardır:

1. e-Devlet üzerinden SGK tescil ve hizmet dökümünüzü inceleyerek ilgili döneme ilişkin kayıtlara bakabilirsiniz.
2. e-Devlet’teki iş göremezlik ve rapor sorgulama hizmetlerinden, raporunuzun iş kazası koduyla işlenip işlenmediğini kontrol edebilirsiniz.
3. Hastane belgelerinizi gözden geçirerek başvurunuzun “iş kazası” olarak mı yoksa normal muayene olarak mı kaydedildiğine bakabilirsiniz; yanlış kayıt düzeltme talebine konu olabilir.
4. İşverenden bildirgenin bir örneğini yazılı olarak isteyebilirsiniz; talebin yazılı yapılması sonradan ispat kolaylığı sağlayabilir.
5. Sosyal güvenlik il müdürlüğüne ya da sosyal güvenlik merkezine yazılı başvuruyla dosyanızın durumunu sorabilir, gerektiğinde 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında bilgi talebinde bulunabilirsiniz.
6. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının ALO 170 iletişim hattı üzerinden bilgi alabilir, aynı hat aracılığıyla bildirim yapılmadığına ilişkin başvurunuzu iletebilirsiniz.

Kontrol sonucunda bildirimin yapılmadığı anlaşılırsa, beklemek yerine kendi başvurunuzu yapmanız ve olaya ilişkin delilleri bir arada toplamanız, ispat yükünün hafiflemesine yardımcı olabilir. Kaza sonrası günlerde alınan bir hastane belgesine ya da tanık beyanına, aradan zaman geçtikten sonra ulaşmak çok daha güç olabilir.