İş Kazası Sonrası İlk 7 Gün: Adım Adım Yapılması Gerekenler

İş kazasının hemen ardından gelen günler, olayı yaşayan kişi için acı, telaş ve belirsizlikle geçer. Aynı günlerde, ileride bir tazminat talebinin ya da sosyal güvenlik başvurusunun dayanacağı belgelerin önemli bir bölümü ya oluşur ya da hiç oluşmaz. Kamera kaydının üzerine yenisi yazılır, tutanak tek taraflı düzenlenir, olayı gören işçiler başka bir şantiyeye gönderilir.

Aşağıdaki çerçeve, iş kazası sonrasındaki ilk yedi günde sık karşılaşılan durumları gün gün ele almaktadır. Amaç, hangi belgenin nerede oluştuğunu, hangi sürenin kime ait bir yükümlülük olduğunu ve hangi imzanın sonradan tartışma doğurabildiğini göstermektir.

Baştan belirtmek gerekir ki burada anlatılanlar her olayda aynı biçimde işlemez. Olayın işyerinde mi işe gidiş gelişte mi gerçekleştiği, sigortalılık türü, ölüm ya da ağır yaralanma bulunup bulunmadığı süreci değiştirebilir.

1. gün: Sağlık önce gelir, kayıt hemen ardından

Küçük görünen yaralanmalarda bile aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurulması önem taşır. Baş çarpması, bel incinmesi ya da parmak ezilmesi gibi hafif sanılan olaylarda ilk günlerde belirgin bir şikâyet olmayabilir; buna karşılık haftalar sonra ortaya çıkan tabloyla olay arasındaki illiyet bağının, yani neden-sonuç ilişkisinin kurulması güçleşebilir.

Hastaneye başvururken olayın nasıl gerçekleştiğini açıkça anlatmak ve kaydın “iş kazası” olarak açılmasını istemek gerekir. Acil serviste söylenen “evde düştüm” ya da “kendi hatam” gibi kısa beyanlar dosyanın tamamını etkileyebilir. Kayıttaki ilk anlatım, ileride bilirkişilerin ve hâkimin baktığı belgelerin başında gelir.

Aynı gün şu belgeler istenebilir: acil servis kaydı ve epikriz (taburcu olurken verilen tedavi özeti), röntgen ve tomografi gibi görüntüleme raporları, verilen istirahat raporu, tedavi ve ilaç giderlerine ilişkin ödeme belgeleri. Yaralanan bölgenin ve yırtılan iş kıyafetinin fotoğraflanması da yararlı olabilir.

1.–2. gün: Kaza tutanağı ve tanıklar

İşyerinde düzenlenen kaza tutanağı, pek çok dosyada olayın oluşuna ilişkin ilk yazılı kaynaktır. Bu nedenle imza aşaması dikkat ister:

1. Tutanağı okumadan imzalamayın; okuyacak durumda değilseniz bir yakınınızdan okumasını isteyin.
2. Katılmadığınız bir ifade varsa imzanızın yanına el yazınızla şerh (karşı açıklama) düşün ve olayın oluşunu kendi cümlelerinizle yazın.
3. Boş, eksik doldurulmuş ya da tarihsiz hiçbir kâğıdı imzalamayın.
4. Olayı görenlerin ad-soyadını ve telefon numaralarını alıp hem kendi telefonunuza hem de bir yakınınızın telefonuna kaydedin. Tanıklar işten ayrılabilir, taşeron firma değişebilir.
5. İmzaladığınız her belgenin bir nüshasını isteyin; verilmiyorsa imzalamadan önce fotoğrafını çekin.
6. Olayı aynı gün kendi cümlelerinizle yazın: saat, yer, makine veya araç, verilen talimat, o sırada orada bulunanlar, kullanılan ya da hiç verilmeyen koruyucu donanım.

2.–3. gün: SGK bildirimi, kolluk ve ifade süreci

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 13. maddesi uyarınca, hizmet sözleşmesiyle çalışanların geçirdiği iş kazası işveren tarafından o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, Sosyal Güvenlik Kurumuna ise en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilmelidir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 14. maddesi de işverene kayıt tutma ve bildirim yükümlülüğü getirir. Buradaki “iş günü” ifadesi hafta tatilini ve resmî tatilleri kapsamaz.

Bildirimin yapılıp yapılmadığı takip edilebilir: bağlı bulunulan sosyal güvenlik merkezine yazılı dilekçeyle başvurulabilir, e-Devlet üzerindeki Kurum hizmetlerinden kayıt sorgulanabilir. Bildirim yapılmamışsa sigortalı ya da hak sahipleri de olayı Kuruma bildirebilir; Kurum bu durumda kendi incelemesini başlatabilir. Bildirimin yapılmamış olması, olayın iş kazası niteliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; koşulları varsa bu nitelik iş mahkemesinde açılacak bir tespit davasıyla da belirlenebilir. Kuruma karşı açılacak bu tür davalarda, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 4. maddesi uyarınca dava açılmadan önce Kuruma yazılı başvuru yapılması dava şartıdır; bu başvuru yapılmadan açılan dava esasa girilmeden usulden reddedilebilir.

Olayın bir de ceza hukuku boyutu bulunabilir. Taksirle yaralama 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 89. maddesinde düzenlenmiştir ve soruşturulması kural olarak şikâyete bağlıdır; şikâyet süresi kural olarak altı aydır. Fiilin bilinçli taksirle işlendiği hâllerde ise (basit yaralama dışında) şikâyet aranmaz. Taksir, dikkatsizlik ya da özensizlik sonucu istenmeyen bir zarara yol açmayı ifade eder; bilinçli taksirde kişi sonucu öngörmüş, ancak gerçekleşmeyeceğini düşünmüştür. Olayın ölümle sonuçlanması hâlinde ise taksirle öldürme söz konusu olur ve soruşturma şikâyet koşuluna bağlı olmaksızın yürütülür.

İfade verirken kusuru üstlenen beyanlardan kaçınmakta yarar vardır: kusur dağılımı teknik bir değerlendirmedir ve dosyada bilirkişi incelemesiyle belirlenir. Hatırlanmayan bir ayrıntı için tahmin yürütmek yerine “hatırlamıyorum” denebilir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, mağdura ve şikâyetçiye vekil yardımından yararlanma imkânı tanır.

3.–5. gün: Kısa sürede kaybolabilen deliller

Bu günlerde toplanmayan bazı belgelere sonradan ulaşmak çoğu zaman mümkün olmaz:

1. Kamera kayıtları: pek çok sistem, kaydın üzerine belirli bir süre sonra yenisini yazar. Kayıtların saklanmasının yazılı olarak istenmesi, gerekirse savcılıktan talep edilmesi ya da 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda düzenlenen delil tespiti yoluna başvurulması gündeme gelebilir.
2. İş sağlığı ve güvenliği eğitim belgeleri: eğitimin gerçekten verilip verilmediği sık tartışılan bir konudur. Kazadan sonra geriye dönük tarih taşıyan evrakın imzalanması istenirse imzalanmamalıdır.
3. Kişisel koruyucu donanım teslim ve zimmet tutanakları: baret, emniyet kemeri, eldiven, gözlük gibi donanımın kime, ne zaman verildiğini gösteren kayıtlar.
4. Risk değerlendirmesi raporu, makine periyodik kontrol ve bakım kayıtları, iş sağlığı ve güvenliği kurulu tutanakları.
5. Çalışma düzenini gösteren belgeler: puantaj, vardiya çizelgesi, bordro, işe giriş bildirgesi. Bunlar hem çalışma koşullarının hem de gelir kaybının belirlenmesinde kullanılabilir.
6. Olay yerinin ve makinenin fotoğrafı: ortam birkaç gün içinde temizlenebilir, arızalı düzenek onarılabilir.

5.–7. gün: Tedavi, ödenek ve imzalanması istenen belgeler

Rapor sürecinin kesintisiz belgelenmesi önem taşır. Kontrol randevularına gidilmesi, istirahat süresi dolmadan raporun uzatılması, fizik tedavi ve ameliyat kayıtlarının saklanması hem tedavi hem de ileride yapılacak maluliyet (kalıcı iş göremezlik) değerlendirmesi bakımından etkili olabilir.

İş kazası nedeniyle istirahat verilen sigortalıya, 5510 sayılı Kanun kapsamında Kurum tarafından geçici iş göremezlik ödeneği ödenebilir. İş kazası bakımından belirli bir prim gün sayısı koşulu aranmaz ve ödenek istirahatin ilk gününden itibaren hesaplanır; kural olarak yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayakta tedavide üçte ikisi oranındadır. Ödemenin yapılabilmesi için işverenin “çalışılmadığına dair bildirim”i sisteme girmesi gerekir; bu yapılmazsa ödeme gecikebilir. Ödeneğin gerçek gelir kaybını tam olarak karşılamaması mümkündür; aradaki fark, sorumluluğun bulunduğu hâllerde ayrıca değerlendirilebilir.

İlk hafta içinde bir miktar ödeme karşılığında “hiçbir talebim yoktur” içerikli ibraname (borçluyu borcundan kurtaran belge), mutabakat tutanağı ya da istifa dilekçesi imzalanması istenebilir. Bu aşamada tedavi sürmekte, kalıcı iş göremezlik oranı henüz belirlenmemiş olur; yani zararın kapsamı bilinmemektedir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 420. maddesi, işçinin işverenden olan alacağına ilişkin ibra sözleşmelerini sıkı şekil koşullarına bağlamıştır; bedensel zararlarda yapılan kısmi ödemeler de dar yorumlanarak makbuz niteliğinde değerlendirilebilir. Yine de böyle bir belgeyi imzalamak, süreci uzatan ve tartışmalı hâle getiren bir adım olabilir.

7. günden sonra: Dosyanın hukuken değerlendirilmesi

İlk hafta sonunda elde şu başlıkların toplanmış olması beklenir: hastane kayıtları, kaza tutanağının bir nüshası, tanık bilgileri, SGK bildiriminin yapılıp yapılmadığına ilişkin belge ve işyerine iletilmiş yazılı talepler. Bu noktadan sonra dosya bir bütün olarak ele alınabilir: olayın iş kazası niteliği, tarafların kusur durumu, maluliyet oranı, gelir kaybı, tedavi ve bakım giderleri, manevi tazminat istemi ve Kurumca bağlanan gelirlerin hesaba etkisi ayrı ayrı incelenir.

Zamanaşımı konusunda temkinli olmakta yarar vardır. İş kazasından doğan tazminat istemleri için çoğunlukla on yıllık süreden söz edilse de, olayın ceza hukuku boyutu varsa daha uzun süreler gündeme gelebilir; sürenin ne zaman işlemeye başladığı da somut olaya göre değişebilir. Sürenin uzunluğuna güvenerek beklemek yerine belgelerin erken toplanması, sonradan ulaşılamayacak delillerin korunmasına yardımcı olabilir.

İlk yedi günde yapılanlar tek başına bir sonucu belirlemez. Ancak bu dönemde eksik bırakılan kayıtların yerine sonradan başka bir belge koymak çoğu zaman mümkün olmaz; bu nedenle ilk hafta, tedavi kadar belge de gerektiren bir dönemdir.