İş Kazasında Kusur Oranı Nasıl Belirlenir?

İş kazasından doğan bir tazminat dosyasında en çok tartışılan konulardan biri kusur oranıdır. Kusur oranı, kazanın meydana gelmesinde işverenin, çalışanın ve varsa üçüncü kişilerin payının yüzde olarak ifade edilmesidir. Aynı yaralanma ve aynı maluliyet oranı söz konusu olsa bile, kusurun nasıl paylaştırıldığı istenebilecek tazminatın tutarını önemli ölçüde değiştirebilir.

Kusur oranı çoğu zaman tek bir belgeyle değil, işyerinde alınan ya da alınmayan önlemlerin bütünü üzerinden belirlenir. Risk değerlendirmesinin yapılıp yapılmadığı, eğitimin gerçekten verilip verilmediği, koruyucu donanımın teslim edilip edilmediği ve çalışanın talimatlara uyup uymadığı gibi sorular bu değerlendirmenin temelini oluşturur.

Aşağıda işverenin yükümlülükleri, çalışanın kusurunun tazminata etkisi, bilirkişi incelemesi ve kusur raporuna itiraz genel hatlarıyla ele alınmaktadır.

İş kazasında kusur oranı neden önemlidir?

Kusur oranı, iş kazası dosyasında birkaç farklı sonucu doğrudan etkiler:

• Maddi tazminat: kalıcı kazanç kaybı ve diğer zarar kalemleri hesaplandıktan sonra, işverenden istenebilecek tutar kural olarak işverenin kusur oranı dikkate alınarak belirlenir.
• Çalışanın kusuru: kazada çalışanın da payı bulunduğu kabul edilirse, bu oranda indirim yapılması gündeme gelir.
• Manevi tazminat: manevi tazminatın belirlenmesinde kusur oranı tek başına belirleyici olmasa da tarafların kusur durumu dikkate alınan ölçütlerden biridir.
• SGK’nın rücu talebi: Sosyal Güvenlik Kurumunun, yaptığı ödemeler için işverene başvurduğu rücu davalarında da işverenin kusuru belirleyicidir.

Tazminat kalemlerinin nasıl hesaplandığı ve SGK gelirlerinin hesaptan nasıl düşüldüğü iş kazasında maddi ve manevi tazminat yazısında ayrıca anlatılmıştır.

İşverenin iş güvenliği yükümlülükleri nelerdir?

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 417. maddesi, işverene işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi alma ve araç gereçleri noksansız bulundurma yükümlülüğü yükler. Aynı madde, bu yükümlülüğe aykırılık sonucu çalışanın ölümü veya bedensel zarara uğraması hâlinde işverenin sorumluluğunun sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabi olduğunu belirtir.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ise bu yükümlülüğü ayrıntılandırır. Kanun’un 4. maddesine göre işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür ve işyeri dışından hizmet alması bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Kusur incelemesinde genellikle şu başlıklar sorgulanır:

1. Risk değerlendirmesi: işyerindeki tehlikelerin belirlenip belirlenmediği ve kazaya yol açan riskin değerlendirmede yer alıp almadığı.
2. Eğitim: çalışana işine özgü iş sağlığı ve güvenliği eğitiminin verilip verilmediği ve bunun belgelendirilip belgelendirilmediği.
3. Kişisel koruyucu donanım: baret, emniyet kemeri, gözlük, eldiven gibi donanımın teslim edilip edilmediği ve kullanımının denetlenip denetlenmediği.
4. Makine ve ekipman: koruyucu düzeneklerin bulunup bulunmadığı, periyodik kontrol ve bakımların yapılıp yapılmadığı.
5. Denetim ve gözetim: alınan önlemlere uyulup uyulmadığının işverence izlenip izlenmediği.
6. Çalışma düzeni: çalışanın yetkin olmadığı bir işte çalıştırılıp çalıştırılmadığı, aşırı yorgunluğa yol açan çalışma sürelerinin bulunup bulunmadığı.

Yargıtay uygulamasında işverenin yükümlülüğü geniş yorumlanmakta; işverenden yalnızca mevzuatta sayılan önlemleri değil, bilimsel ve teknik gelişmelerin gerektirdiği önlemleri de alması beklenmektedir.

İşçinin kusuru tazminatı nasıl etkiler?

Çalışanlar da iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine uymakla yükümlüdür. 6331 sayılı Kanun, çalışanların aldıkları eğitim ve talimatlar doğrultusunda kendilerinin ve diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlü olduğunu düzenler. Kişisel koruyucu donanımı kullanmamak, açıkça yasaklanan bir işlemi yapmak ya da makinenin güvenlik düzeneğini devre dışı bırakmak, çalışanın kusuru olarak değerlendirilebilir.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 52. maddesi uyarınca, zarar gören zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir. Bu nedenle çalışanın kusurlu bulunması, tazminatın tümüyle ortadan kalkması değil, kural olarak kusuru oranında indirilmesi sonucunu doğurur.

Ancak çalışanın kusuru değerlendirilirken iki önemli ilke göz önünde tutulur:

• Çalışanın yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. 6331 sayılı Kanun’un 4. maddesi, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülüklerinin işverenin sorumluluklarını etkilemeyeceğini açıkça belirtir.
• Dikkatsizlik ihtimali de önlem gerektirir. Yargıtay uygulamasında işverenden, çalışanın olası dikkatsizliğini ve dalgınlığını öngörerek buna karşı da önlem alması beklenmektedir. Koruyucu donanımı verip kullanımını denetlemeyen işveren, çalışanın donanımı kullanmamasından doğan sonuçta da kusurlu sayılabilir.

Kazanın tamamen çalışanın kusurundan kaynaklandığının kabul edildiği dosyalar bulunmakla birlikte, bu durum işyerinde gerekli tüm önlemlerin alındığının ortaya konmasını gerektirdiğinden uygulamada sınırlı kalmaktadır.

Kusur oranını kim belirler: bilirkişi raporu ve diğer raporlar

Tazminat davasında mahkeme, kusur durumunu belirlemek için çoğunlukla bilirkişi incelemesine başvurur. Yargıtay uygulamasında bu incelemenin, iş sağlığı ve güvenliği alanında ve kazanın meydana geldiği iş kolunda teknik bilgiye sahip kişilerden oluşan bir heyet tarafından yapılması aranmaktadır. Heyet, işyeri kayıtlarını, tanık beyanlarını ve gerekirse olay yerini inceleyerek her tarafın kusur oranını gerekçeli biçimde gösterir.

Dosyada çoğu zaman birden fazla rapor bulunur: ceza soruşturmasında alınan bilirkişi raporu, iş müfettişinin incelemesi, SGK denetim elemanlarının raporu. Bu raporların hiçbiri hukuk hâkimini tek başına bağlamaz. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 74. maddesi, hukuk hâkiminin ceza hukukunun kusura ilişkin hükümleriyle ve ceza mahkemesinin kusur değerlendirmesiyle bağlı olmadığını düzenler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 282. maddesi de hâkimin bilirkişi görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendireceğini öngörür. Raporlar arasında açık bir çelişki varsa, Yargıtay uygulamasında bu çelişki giderilmeden hüküm kurulmaması gerektiği kabul edilmektedir.

2026 yılında bu alanda bir değişiklik daha yapılmıştır. 7589 sayılı Kanun ile 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu’nda yapılan düzenlemeyle, hukuki bilgiyle çözülebilecek bir konuda bilirkişiye başvurulması hâkim bakımından disiplin sebebi sayılmıştır. Kusurun teknik yönünü bilirkişi ortaya koysa da hukuki değerlendirmesi nihayetinde hâkime aittir; bu değişikliğin iş kazası dosyalarındaki uygulamaya etkisi zamanla netleşecektir.

Birden fazla işveren veya üçüncü kişi varsa kusur nasıl paylaştırılır?

Taşeron (alt işveren) ilişkisinin bulunduğu işyerlerinde kusur yalnızca doğrudan işverene değil, asıl işverene de yüklenebilir. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 2. maddesi, asıl işverenin alt işverenin çalışanlarına karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumlu olduğunu düzenler; Yargıtay uygulamasında iş kazasından doğan tazminat bakımından da asıl işveren ile alt işverenin birlikte sorumluluğu kabul edilmektedir. Bu durumda çalışan, tazminatın tamamını sorumlulardan herhangi birinden isteyebilir; sorumluların kendi aralarındaki paylaşım ayrıca değerlendirilir.

Kazada işyeri dışından bir kişinin, örneğin bir makine üreticisinin, bakım firmasının ya da trafik kazasında karşı araç sürücüsünün de payı bulunabilir. Bu kişilerin kusuru da raporda ayrıca gösterilir. İşe gidiş gelişte servis aracında yaşanan kazalarda kusurun paylaştırılması ise servis ve yol kazaları yazısında ele alınmıştır.

Kusur raporuna itiraz ve davanın açılması

Kusur raporu dosyaya geldiğinde taraflara tebliğ edilir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 281. maddesi, rapora itiraz için tebliğden itibaren iki haftalık süre öngörür. Bu süre içinde sunulacak itirazda şu noktaların somut olarak gösterilmesi yararlı olabilir:

• Raporda hangi iş sağlığı ve güvenliği kuralının değerlendirilmediği.
• Hangi belgenin, tanık beyanının veya kamera kaydının incelenmediği.
• Heyette kazanın meydana geldiği iş koluna ilişkin teknik bilgiye sahip bir üyenin bulunup bulunmadığı.
• Çalışana yüklenen kusurun hangi somut davranışa dayandığı ve işverenin bu davranışı önleyecek tedbiri alıp almadığı.
• Dosyadaki diğer raporlarla çelişkinin giderilip giderilmediği.

Kusur oranı ve maluliyet oranı dava açılırken çoğu zaman henüz bilinmez. 2026 yılında bu konuda önemli bir usul değişikliği yapılmıştır: 7589 sayılı Kanun ile 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun belirsiz alacak davasını düzenleyen 107. maddesi yürürlükten kaldırılmış, kısmi davada talebin aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilmesine imkân tanınmıştır. Kanunun yürürlüğünden önce açılmış belirsiz alacak davalarında ise önceki hüküm uygulanmaya devam eder. Bu yeni artırım imkânının ıslahla ilişkisi henüz yerleşik uygulamayla netleşmemiştir; ayrıntılar kısmi dava ve talep artırımı yazısında anlatılmıştır.

Kusur dağılımı, dosyanın sonucunu belirleyen başlıca etkenlerden biri olduğundan, kazadan sonraki ilk günlerde işyeri kayıtlarının, eğitim ve zimmet belgelerinin ve tanık bilgilerinin korunması, ileride yapılacak bilirkişi incelemesinin sağlıklı bir zemine oturmasına yardımcı olabilir.