Trafik Kazasında Sigortanın İlk Teklifi Neden Düşük Olabilir?

Trafik kazası sonrasında karşı tarafın sigorta şirketi genellikle bir dosya açar, kendi değerlendirmesini yapar ve belirli bir tutarı ödemeyi teklif eder. Bu ilk teklif, zarar gören kişiye çoğu zaman beklediğinden düşük görünür. Bunun nedeni her zaman bir hata ya da kötü niyet değildir; teklif, şirketin elindeki sınırlı belgelere ve kendi varsayımlarına dayanan bir ön değerlendirmedir. Aynı olayda mahkemenin veya tahkim heyetinin görevlendireceği hesap bilirkişisinin ulaştığı rakam, varsayımlar değiştiği için bambaşka olabilir.

Tazminat, tek bir kalemin değil birbirine bağlı birçok değişkenin sonucudur: kusur oranı, maluliyet (beden gücü kaybı) oranı, zarar görenin geliri, yaşı, çalışma süresi ve yaşam süresi beklentisi. Bu değişkenlerden yalnızca birinin farklı alınması bile sonucu ciddi biçimde değiştirebilir. Bu nedenle “teklif düşük mü” sorusunun cevabı rakamın kendisine değil, rakamın nasıl bulunduğuna bakılarak verilebilir.

Aşağıda zorunlu mali sorumluluk sigortasının hukuki çerçevesi, ilk teklif ile aktüeryal (matematiksel tazminat) hesap arasında sık görülen farklar, imzalanması istenen belgelerin sonuçları ve eksik ödeme hâlinde başvurulabilecek yollar ele alınmaktadır.

Zorunlu trafik sigortası neyi karşılar, neyi karşılamaz?

2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu uyarınca motorlu araç işletenlerin zorunlu mali sorumluluk sigortası (günlük dilde “trafik sigortası”) yaptırması zorunludur (m. 91). Bu sigorta, aracın işletilmesinden doğan ve üçüncü kişilere verilen maddi zararları, poliçede yazılı teminat limitleri içinde karşılar. Yaralanmalı ve ölümlü kazalarda başlıca kalemler sürekli iş göremezlik nedeniyle oluşan kazanç kaybı ve ölüm hâlinde geride kalanların destekten yoksun kalma tazminatıdır; araç hasarı ve değer kaybı ise maddi hasar teminatı içinde karşılanır. Geçici iş göremezlik zararı ile bakıcı giderinin bu teminat kapsamında ne ölçüde karşılanacağı tartışmalı olabilir.

Kapsam dışında kalan iki nokta ilk teklifin neden sınırlı kaldığını açıklar. Birincisi, trafik kazası nedeniyle sağlık kuruluşlarında yapılan tedavi giderleri, kanunda 2011 yılında yapılan değişiklikten bu yana kural olarak Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanmakta, bu nedenle sigortacının teklifinde yer almamaktadır. İkincisi, manevi tazminat zorunlu trafik sigortasının teminatı dışındadır. Ayrıca teminat limiti, poliçenin düzenlendiği yıla göre değişir; hesaplanan zarar limiti aşıyorsa aşan kısım sigortacıdan istenemez.

İlk teklif ile aktüeryal hesap arasındaki farklar nereden doğar?

1. Kusur oranının kabulü. Şirket çoğu zaman kaza tespit tutanağındaki ilk değerlendirmeyi esas alır. Oysa tutanak bir ön tespittir; kusuru kesin olarak belirlemez. Ceza soruşturması dosyasındaki bilirkişi raporu, olay yeri inceleme tutanağı, araç hasar fotoğrafları ve kamera kayıtları farklı bir kusur dağılımına işaret edebilir. Kusur oranı hesabın doğrudan çarpanı olduğundan, oranın on puan değişmesi sonucu belirgin biçimde değiştirir.

2. Maluliyet oranının hangi rapora göre alındığı. Maluliyet, kalıcı beden gücü kaybının yüzde olarak ifadesidir. Oran, kaza tarihinde yürürlükte olan yönetmeliğe göre (kazanın tarihine göre Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik ya da daha eski tarihli çalışma gücü kaybı yönetmeliği) ve yetkili sağlık kuruluşunun kurul raporuyla belirlenir. Tedavi ve iyileşme süreci tamamlanmadan alınan ya da tek hekim tarafından düzenlenen raporlarla yapılan hesaplar, kalıcı durumu yansıtmayabilir.

3. Bakiye ömür ve aktif çalışma dönemi varsayımları. Hesapta kişinin kaza tarihindeki yaşına göre beklenen yaşam süresi (bakiye ömür) güncel yaşam tablolarına göre bulunur. Aktif çalışma dönemi genellikle belirli bir yaşa kadar sürer; bu yaştan sonra kişinin ev içinde ve yakın çevresinde emeğinin devam ettiği kabul edilerek pasif dönem hesabı yapılır. Pasif dönemin hiç dikkate alınmaması ya da yaşam süresinin dar bir tabloya göre alınması sonucu aşağı çeker.

4. Ücretin asgari ücret üzerinden mi, gerçek gelir üzerinden mi alındığı. Şirket, elinde gelir belgesi yoksa hesabı asgari ücret üzerinden yapar. Gerçek gelir; bordro, SGK hizmet dökümü ve kazanç bildirimleri, vergi kayıtları, meslek odası veya sendika kayıtları, iş sözleşmesi ve emsal ücret araştırmasıyla ortaya konulabilir. Kayıt dışı çalışan kişiler bakımından emsal ücret araştırması ayrı bir başlıktır ve dosyaya sonradan da eklenebilir.

5. Karşılanmayan gider kalemleri. Sürekli bakıma ihtiyaç doğuran yaralanmalarda bakıcı gideri, protez ve ortez bedelleri, tekerlekli sandalye, evde yapılması gereken düzenlemeler, tedavi süresince ulaşım ve refakat giderleri ayrı kalemlerdir. Bunlar çoğu zaman ilk teklifte hiç yer almaz; talep edilmeleri için belgelenmeleri ve hesaba dâhil edilmeleri gerekir. Bu kalemlerin sigorta teminatına girip girmediği tartışmalı olabildiğinden, sorumlu kişilere karşı da ileri sürülmeleri değerlendirilebilir.

6. İndirim ve denkleştirmeler. Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından bağlanan gelirin peşin sermaye değeri, daha önce yapılmış ödemeler ve teminat limiti, teklifin düşük görünmesinin teknik nedenleri arasında olabilir. Bu kalemlerin doğru hesaplanıp hesaplanmadığı da ayrıca incelenebilir.

Ek olarak, zorunlu trafik sigortasında tazminat hesabının hangi esaslara tabi olacağına ilişkin düzenlemelerin bazı kısımları yargı kararlarıyla iptal edilmiştir. Burada iki ayrı merci söz konusudur: kanun hükümlerinin anayasaya uygunluğunu yalnızca Anayasa Mahkemesi denetler ve 2918 sayılı Kanun’un bu konudaki bazı ibareleri Anayasa Mahkemesi kararıyla ortadan kalkmıştır. Buna karşılık Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları bir idari düzenleyici işlem olduğundan, onun bazı hükümleri idari yargı (Danıştay) kararlarıyla iptal edilmiştir. Sonuç olarak kaza tarihine göre hangi hesap yönteminin uygulanacağı tartışmalı olabilmekte, şirketin yöntemi ile yargı uygulaması farklılaşabilmektedir.

Manevi tazminat neden teklifte yer almaz?

Manevi tazminat, kazanın yol açtığı acı, elem ve yaşam kalitesindeki kaybın karşılığı olarak talep edilen ve hâkim tarafından takdir edilen bir tutardır. Zorunlu trafik sigortasının teminatı dışında kaldığından, sigorta şirketinin teklifinde yer almaması olağandır. Bu kalem, kusurlu sürücü ve araç işleteni gibi sorumlu kişilerden talep edilir; ayrıca aracın ihtiyari mali sorumluluk poliçesi varsa o poliçenin kapsamı ayrıca değerlendirilebilir. Sigortacıdan alınan maddi tazminat ödemesi, manevi tazminat talebini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

İbraname, mutabakatname ve “ihtirazi kayıt”

Ödeme sırasında imzalanması istenen ibraname ya da mutabakatname, “bu tutarın ödenmesiyle olaya ilişkin tüm talep ve dava haklarımdan feragat ettim” anlamına gelen bir metin olabilir. Bu tür bir belgenin kayıtsız şartsız imzalanması, sonradan yapılacak eksik ödeme talebini güçleştirebilir.

İhtirazi kayıt, ödemeyi kabul ederken fazlaya ilişkin haklardan vazgeçilmediğinin yazılı olarak belirtilmesidir. Uygulamada “fazlaya ilişkin talep, dava ve şikâyet haklarım saklı kalmak kaydıyla, kısmi ödeme olarak tahsil edilmiştir” benzeri bir kaydın belgeye elle eklenmesi ve imzalı bir örneğinin saklanması tercih edilebilir. Kayıt konulmadan imzalanmış olması her hâlde talep hakkını sona erdirmez; ödemenin gerçek zararı karşılamadığı hâllerde belgenin niteliği tartışılabilir. Ancak bu tartışmanın sonucu somut olaya bağlıdır. Bu nedenle belgeyi imzalamadan önce metnin bir örneğini isteyip incelemek, sonradan doğabilecek uyuşmazlıkların önlenmesine yardımcı olabilir.

Teklifi değerlendirirken istenebilecek belgeler

• Ödemenin dayanağı olan hesap raporu: hangi gelirin, hangi kusur ve maluliyet oranının, hangi yaşam tablosunun, hangi aktif ve pasif dönem varsayımının kullanıldığı görülmelidir.
• Şirketin dayandığı kusur değerlendirmesi ve varsa bilirkişi raporu.
• Esas alınan maluliyet raporu ile raporu düzenleyen sağlık kuruluşunun bilgisi.
• Poliçe suretinin yanı sıra teminat limitleri ve varsa yapılan indirim kalemlerinin dökümü.
• Ödemenin hangi zarar kalemine (iş göremezlik, destekten yoksun kalma, hasar) mahsuben yapıldığını gösteren yazı.

Bu belgeler dosyaya girmeden teklifin yeterli olup olmadığı değerlendirilemez. Şirketten yazılı talep edilmeleri ve verilen cevabın saklanması, sonraki aşamalar bakımından yararlı olabilir.

Eksik ödeme hâlinde tahkim ve dava yolu

2918 sayılı Kanun, zorunlu trafik sigortasına ilişkin taleplerde dava açılmadan önce sigorta kuruluşuna yazılı başvuru yapılmasını aramaktadır (m. 97). Şirketin başvuruyu kanunda öngörülen süre içinde yazılı olarak cevaplamaması ya da verilen cevabın talebi karşılamaması hâlinde, zarar gören dava açabileceği gibi, 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu çerçevesinde kurulan Sigorta Tahkim Komisyonuna da başvurabilir.

Bu iki yol arasında usul bakımından önemli bir fark vardır. Sigorta şirketine karşı açılacak tazminat davalarında, davanın niteliğine göre dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasının dava şartı olarak arandığı hâller bulunmaktadır; konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ve ticari dava sayılan talepler bakımından 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu bu yönde bir düzenleme içermektedir. Buna karşılık Sigorta Tahkim Komisyonuna başvuru için böyle bir şart aranmamaktadır. Bu nedenle yol seçiminden önce dosyanın hangi usule tabi olduğunun ayrıca değerlendirilmesi gerekir; dava şartı yerine getirilmeden açılan dava usulden reddedilebilir.

Tahkim yolu genellikle daha kısa sürede sonuçlanır; komisyon bünyesinde de kusur ve hesap incelemesi yaptırılır. Karar tutarına göre itiraz imkânı sınırlanabildiğinden, hangi yolun seçileceği dosyanın büyüklüğüne ve delil durumuna göre değerlendirilebilir.

Sürelere de dikkat edilmesi gerekir. Trafik kazasından doğan tazminat talepleri, kural olarak zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl ve her hâlde kaza tarihinden itibaren on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ceza kanunundaki daha uzun zamanaşımı süresi uygulanabilir. Sigortacıya yapılan başvurunun süreye etkisi ve destekten yoksun kalma taleplerinde sürenin başlangıcı gibi noktalar somut olaya göre değişebildiğinden, süre hesabı dosya bazında yapılmalıdır.