Kazada Yolcu Olarak Yaralananların Tazminat Hakları

Bir trafik kazasında yaralananların önemli bir kısmı aracı kullanan değil, araçta bulunan kişilerdir. Kazada yolcu olarak yaralanan kişinin tazminat hakları, sürücünün hakları kadar sık tartışılmasa da hukuken oldukça geniş bir zemine dayanır: yolcu aracın yönetimine katılmadığından kazanın oluşumunda ona kusur yüklenmesi istisnai kalır; yolcu kural olarak kazaya karışan araçların sorumlularına ayrı ayrı başvurabilir.

Bununla birlikte, yolcunun hangi araçta ve hangi sıfatla bulunduğu sonucu değiştirebilir. Bir yakının aracında karşılıksız taşınan kişi, bilet alarak şehirlerarası otobüse binen yolcu ve işverenin sağladığı serviste bulunan çalışan farklı kurallara tabi olabilir. Emniyet kemeri takmamak ya da sürücünün alkollü olduğunu bilerek araca binmek gibi durumlar da tazminatın kapsamını etkileyebilir.

Aşağıda yolcunun kimlerden tazminat isteyebileceği, hatır taşımasının ve toplu taşımanın özellikleri, yolcunun kendi kusurunun etkisi, trafik sigortasının kapsamı ve başvuru sırası genel hatlarıyla ele alınmaktadır.

Kazada yaralanan yolcu tazminatı kimlerden isteyebilir?

2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu, motorlu aracın işletilmesi sırasında bir kimsenin yaralanması veya ölmesi hâlinde aracın işletenini sorumlu tutar. İşleten, kural olarak aracın trafik kaydında malik görünen kişidir; aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine ait olarak kullanan kişi de bu sıfatı taşıyabilir. Bu sorumluluk işletenin kişisel kusuruna bağlı değildir; motorlu aracın tehlikeli bir araç olmasına dayanan bir “tehlike sorumluluğu”dur. İşleten, ancak kazanın mücbir sebepten, zarar görenin ya da üçüncü bir kişinin ağır kusurundan ileri geldiğini ve kendi tarafında kusur bulunmadığını ispat ederek sorumluluktan kurtulabilir.

Yolcu bakımından olası muhataplar şunlardır:

• Bindiği aracın sürücüsü ve işleteni. Sürücünün kusuru oranında ve işletenin tehlike sorumluluğu çerçevesinde talep yöneltilebilir.
• Bindiği aracın zorunlu trafik sigortacısı. Sigortacı, işletenin sorumluluğunu poliçe limitleri içinde üstlenir. Kanunun sigorta kapsamı dışında bıraktığı hâller arasında işletenin eşi, çocukları ve anne babası gibi yakınlarının mallarına gelen zararlar sayılmıştır; bu kişilerin bedensel zararları ise kural olarak teminat kapsamındadır. Bu nedenle sürücünün yakını olmak, sigortaya başvuruyu kendiliğinden engellemez.
• Karşı aracın sürücüsü, işleteni ve sigortacısı. Kazaya birden fazla araç karışmışsa, yolcu diğer aracın sorumlularına da başvurabilir.

Birden fazla sorumlu bulunduğunda bunlar zarar görene karşı kural olarak birlikte (müteselsilen) sorumludur; yolcu zararının tamamını sorumlulardan herhangi birinden isteyebilir, aralarındaki paylaşım sonradan kusur oranlarına göre yapılır. Sigortacıların sorumluluğu ise sigortalının sorumluluğu ve poliçe limitiyle sınırlıdır. Tazminat kalemlerinin ayrıntısı trafik kazasında yaralanma tazminatı yazısında ele alınmıştır.

Hatır taşımasında yolcunun hakları nasıl değerlendirilir?

Hatır taşıması, işletenin ekonomik bir karşılık beklemeden, yakınlık veya nezaket gereği bir kişiyi aracında taşımasıdır. Bir arkadaşı evine bırakmak ya da bir akrabayı yolculuğa götürmek tipik örneklerdir. 2918 sayılı Kanun’un 87. maddesi, hatır için ve karşılıksız taşınan kişinin uğradığı zararlardan işletenin genel hükümlere göre sorumlu olacağını düzenler.

Bu düzenleme uygulamada iki sonuçla birlikte anılır. Birincisi, talebin Türk Borçlar Kanunu’nun haksız fiil hükümlerine göre değerlendirilmesi ve sürücü ile işletenin kusurunun önem kazanmasıdır. İkincisi, hatır için taşınmanın tazminattan indirim sebebi olarak dikkate alınabilmesidir. Yargıtay uygulamasında bu indirim, hâkimin takdirine bırakılmış ve olayın koşullarına göre belirlenen bir indirim olarak ele alınmaktadır. İndirimin hangi hâllerde yapılacağı ve özellikle sigortacıya yöneltilen taleplere nasıl yansıyacağı tartışılmaya devam ettiğinden, sonucu önceden kesin olarak söylemek mümkün değildir.

Hatır taşıması tazminat hakkını ortadan kaldırmaz; yalnızca tutarı etkileyebilir. Ayrıca karşılık alınmadan yapılan her taşıma hatır taşıması sayılmaz. Taşıma işletenin ekonomik çıkarına yapılıyorsa, örneğin işverenin işçilerini işe götürmek için sağladığı serviste ya da iş amacıyla birlikte yapılan bir yolculukta, hatır taşımasından söz edilmesi kural olarak güçtür. Yolcunun yakıt masrafına katılması gibi durumların taşımanın niteliğini değiştirip değiştirmediği ise somut olaya göre değerlendirilir. İşverence sağlanan taşıtla işe gidiş gelişte yaşanan kazanın aynı zamanda iş kazası sayılabileceği ayrıca dikkate alınmalıdır; bu konu serviste yaşanan kazanın iş kazası sayılıp sayılmadığı yazısında anlatılmıştır.

Toplu taşıma araçlarında yaralanan yolcunun hakları

Otobüs, minibüs, taksi veya dolmuş gibi ücret karşılığı yolcu taşıyan araçlarda, yolcu ile taşımacı arasında bir taşıma sözleşmesi kurulur. Taşımacı, yolcuyu varış yerine güvenli biçimde ulaştırmayı üstlenir. Bu nedenle yolcu, işletenin trafik kanunundan doğan sorumluluğunun yanında sözleşmeye aykırılığa da dayanabilir. Taşıma şirketi, istihdam ettiği sürücünün davranışlarından da sorumlu tutulabilir.

Toplu taşımada yaralanmalar yalnızca çarpışmalarla sınırlı değildir. Ani fren nedeniyle araç içinde düşme, kapının erken kapanması veya araç tam durmadan hareket edilmesi gibi olaylar da aracın işletilmesi sırasında meydana gelen kazalar olarak değerlendirilebilir. Bu tür olaylarda araç içi kamera kayıtları ve tanık bilgileri kısa sürede kaybolabildiğinden erken aşamada istenmesi önem taşır.

Ticari yolcu taşımacılığında 4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu kapsamında taşımacıların zorunlu koltuk ferdi kaza sigortası yaptırması öngörülmüştür; bu sigorta, trafik sigortasından ayrı bir başvuru konusu olabilir ve kapsamı poliçeye göre belirlenir. Belediye otobüsü gibi bir kamu kurumuna ait araçta yaşanan kazalarda, motorlu araç kazasından doğan tazminat davalarının kural olarak adli yargıda görüldüğü kabul edilmektedir. Çok sayıda yolcunun yaralandığı otobüs kazalarında kaza başına teminat limitinin tüm zarar görenlere yetmemesi de gündeme gelebilir.

Yolcunun kendi kusuru tazminatı azaltır mı?

Sürücünün kusuru yolcuya yüklenmez; sürücü yolcunun eşi ya da yakını olsa bile yolcunun kendi tazminat talebi, sürücünün kusuru nedeniyle kendiliğinden azalmaz. Buna karşılık 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 52. maddesi, zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında etkili olduğu hâllerde hâkime tazminatı indirme yetkisi verir. Bu indirime müterafik kusur, yani zarar görenin ortak kusuru denir. Yolcu bakımından tartışılan başlıca durumlar şunlardır:

1. Emniyet kemeri takmamak. İndirim için kemersizliğin yaralanmanın oluşmasına veya ağırlaşmasına etkisinin, gerektiğinde bilirkişi incelemesiyle ortaya konması gerekir.
2. Sürücünün alkollü, uykusuz veya ehliyetsiz olduğunu bilerek araca binmek. Yolcunun bu durumu bildiği veya bilmesi gerektiği ölçüde indirim gündeme gelebilir.
3. Kapasite fazlası yolculuk veya yük kasasında taşınmak. Kanuna aykırı taşınma biçimini kabul etmek indirim sebebi sayılabilir.
4. Motosiklette kask kullanmamak. Kaskın bulunmamasının yaralanmanın ağırlığına etkisi değerlendirilir.
5. Hareket hâlindeki araçtan inmek veya kapıyı kontrolsüz açmak. Bu davranışlar yolcunun kazanın oluşumuna doğrudan katılımı olarak değerlendirilebilir.

İndirimin oranı somut olaya göre değişir; aynı davranış bir dosyada indirim sebebi sayılırken, yaralanmayla nedensellik bağı kurulamayan başka bir dosyada sonuç doğurmayabilir.

Trafik sigortası yolcunun hangi zararlarını karşılar?

Zorunlu trafik sigortası, yolcunun bedensel zararlarını poliçe limitleri içinde karşılar: kalıcı sakatlık nedeniyle uğranılan kazanç kaybı ve ölüm hâlinde destekten yoksun kalma tazminatı bunların başında gelir. Trafik kazası nedeniyle sağlık kuruluşlarında yapılan tedavi giderleri ise kural olarak Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanmaktadır.

1 Ocak 2026’dan itibaren otomobiller için kişi başı sakatlanma ve ölüm teminatı 3.600.000 TL, kişi başı sağlık gideri teminatı da 3.600.000 TL’dir. Yeni limitler yürürlükteki poliçelere de ek prim alınmadan uygulanmaktadır; daha önceki tarihli kazalarda o dönemde geçerli limitler dikkate alınır. Kaza başına bedensel teminat limitleri araç türüne göre farklılaştığından, otobüs ve minibüs kazalarında ayrıca kontrol edilmelidir. Hesaplanan zarar limiti aşıyorsa, aşan kısım için sürücü ve işleten sorumlu olmaya devam eder.

Manevi tazminat zorunlu trafik sigortasının teminatı dışındadır; bu kalem sürücü ve işletenden, aracın ihtiyari mali sorumluluk poliçesi varsa onun kapsamı ölçüsünde o sigortacıdan istenebilir. Manevi tazminatın nasıl belirlendiği ayrı bir yazıda ele alınmıştır.

Başvuru sırası ve süreler

Yolcunun izleyebileceği adımlar genel olarak şöyle sıralanabilir:

• Belgelerin toplanması: kaza tespit tutanağı veya polis tutanağı, hastane kayıtları, toplu taşımada bilet veya yolcu listesi, araçların plaka ve sigorta bilgileri.
• Sigortacıya yazılı başvuru: 2918 sayılı Kanun’un 97. maddesi uyarınca sigortacıya karşı dava açmadan veya tahkime gitmeden önce yazılı başvuru yapılması zorunludur. Sigortacı yazılı başvurunun kendisine ulaştığı tarihten itibaren on beş gün içinde cevap vermez veya cevap talebi karşılamazsa dava ya da Sigorta Tahkim Komisyonu yoluna gidilebilir.
• Sorumlulara karşı dava: manevi tazminat ve limiti aşan kısım için sürücü ve işletene karşı dava açılabilir. Sigortacıya karşı açılacak davalarda, davanın niteliğine göre dava öncesi arabuluculuğun dava şartı olarak arandığı hâller bulunmaktadır; Sigorta Tahkim Komisyonuna başvuruda bu şart aranmaz.

31 Temmuz 2026’dan sonra meydana gelen kazalarda, 7589 sayılı Kanun’la Türk Borçlar Kanunu’nun 55. maddesinde yapılan değişiklik uygulanır: kazancın bilindiği döneme ilişkin tazminata olay tarihinden, ileriye dönük döneme ilişkin tazminata karar tarihinden faiz işletilir; tahkikat başlamadan önce yapılan ödemeler de oransal olarak mahsup edilir. Daha önceki kazalarda önceki hüküm ve yerleşik uygulama sürmektedir.

Süreler bakımından 2918 sayılı Kanun’un 109. maddesi, zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde kaza tarihinden itibaren on yıl öngörür; kaza aynı zamanda suç oluşturuyorsa ceza kanunlarındaki daha uzun süre uygulanabilir. Sürenin başlangıcı somut olaya göre değişebildiğinden, yaralanmanın kalıcı sonuçları belli olmadan süre hesabını kesinleşmiş saymamak gerekir.